متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۱۶

مقدمه

در یکی از سفرهایم، فرصتی یافتم تا تأملاتی عمیق در باب جامعه‌شناسی ادیان و چالش‌های پیش روی تبلیغ دین داشته باشم. این تأملات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، ریشه در تجربیات زیسته‌ام دارند؛ از سفر به سرزمین‌های دوردست گرفته تا گفت‌وگو با مردمانی که در غربت و تنهایی، به دنبال حقیقت‌اند. این خاطرات، روایت‌هایی هستند از دغدغه‌هایم برای اصلاح روش‌های تبلیغ دین، رفع موانع پیش روی شیعیان در جوامع غیرمسلمان، و ضرورت بازنگری در علوم دینی برای پاسخگویی به نیازهای روز. در این بخش، که بخشی از مجموعه «گفتگوهای صمیمی» است، تجربه‌ای از سفر به اوکراین و تأملاتم در باب تبلیغ دین و تحریفات دینی را با شما در میان می‌گذارم. این روایت، نه‌تنها شرح یک سفر، بلکه دعوتی است به تأمل در مسئولیت عالمان دینی در جهانی که هر روز پیچیده‌تر می‌شود.

بخش اول: در غربت شیعه

سفری به اوکراین داشتم، سرزمینی که مردمانش تقریباً صددرصد مسیحی‌اند. در آن یک هفته، شب و روز به مطالعه و تأمل درباره این جامعه پرداختم. شیعیان در این دیار، در تله تنهایی و غربت گرفتارند. گویی در میان انبوهی از آداب و رسوم بیگانه، راهی برای زیستن به‌عنوان یک مسلمان نمی‌یابند. دلم برایشان سوخت؛ نه‌تنها از نظر دینی، بلکه از نظر انسانی، در انزوایی عمیق به سر می‌برند. به خود گفتم: چرا ما عالمان دینی‌مان را به شهرهایی چون شیراز و اصفهان می‌فرستیم که خود به اندازه کافی عالم دارند؟ چرا به جای آن، این طلاب جوان را به چنین سرزمین‌هایی گسیل نمی‌کنیم تا نوری از حقیقت را در دل این غربت بتابانند؟ این پرسش، مرا به تأمل عمیق‌تری در باب روش‌های تبلیغ دین کشاند.

در اوکراین، با طلبه‌ای آشنا شدم که داستانش قلبم را به درد آورد. او که از اهل سنت بود، به تشیع گرویده و شش سال در حوزه علمیه درس خوانده بود. اما چه سود؟ وقتی به دیارش بازگشت، نه‌تنها از سوی خانواده‌اش طرد شد، بلکه برای گذران زندگی، ناچار به چوپانی شده بود. روزی چند ساعت گوسفندان را به چرا می‌برد و در کنار آن، به تبلیغ دین می‌پرداخت. این طلبه، که با عشق به معارف شیعه آمده بود، حالا در تنگنای معیشت گرفتار بود. به صاحب گوسفندان گفتم: «چرا او را در اصل سرمایه شریک نکردید؟ شراکت در سود، گرهی از کارش نمی‌گشاید.» اما پاسخ شنیدم که همین هم برای او زیاد است! دلم گرفت از این بی‌مهری. این جوان، که باید مشعل‌دار حقیقت می‌بود، در تنهایی و تنگدستی روزگار می‌گذراند.

بخش دوم: نقدی بر روش‌های تبلیغ دین

سال‌هاست که دغدغه‌ام این است: چرا منابع انسانی و معنوی‌مان را به‌جایی می‌فرستیم که نیازی به آن نیست؟ در شهرهایی چون شیراز و اصفهان، که عالمان دینی به وفور یافت می‌شوند، اتوبوس‌های پر از طلاب می‌فرستیم، اما در سرزمین‌هایی که شیعه در غربت است، حتی یک نفر را روانه نمی‌کنیم! در اوکراین، مردمان را آماده پذیرش حقیقت یافتم. اگر موانع فرهنگی و اجتماعی را برداریم، اینان به آسانی می‌توانند شیعه شوند، گویی لیوانی آب نوشیدن. اما چگونه؟ باید فرهنگشان را شناخت، با زبانشان سخن گفت و نیازهایشان را پاسخ داد. در اوکراین، سگ‌دوستی و شراب‌خواری بخشی از فرهنگشان بود. اگر بخواهیم دین را به آنان عرضه کنیم، باید از همین فرهنگ شروع کنیم، نه با نفی و انکار، بلکه با فهم و همراهی.

در سفری به مکه، با گروهی از ایرانیان همراه بودم که انگشترهای عقیق و فیروزه آورده بودند تا بفروشند. اما کسی از آنان نمی‌خرید. به آنان گفتم: «به عرب‌ها بگویید این مرد جواهرشناس است و از خواص این سنگ‌ها سخن می‌گوید.» خودم پیش‌قدم شدم و از فواید عقیق و فیروزه گفتم. ناگهان همه انگشترها فروش رفت! این تجربه به من آموخت که تبلیغ دین نیز نیازمند خلاقیت است. باید از ابزارهای فرهنگی و حتی اقتصادی بهره برد تا هم معیشت طلاب تأمین شود و هم پیام دین به دل‌ها بنشیند.

بخش سوم: تحریفات دینی و مسئولیت عالمان

یکی از دردناک‌ترین مسائل، تحریف آگاهانه دین توسط برخی عالمان است. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَطْمَعُوا أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ حَتَّىٰ يَكُونَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (سوره بقره، آیه ۷۵: و طمع نداشته باشید که برای شما ایمان بیاورند، تا زمانی که گروهی از آنها سخن خدا را می‌شنوند و پس از فهمیدن، آن را تحریف می‌کنند، در حالی که می‌دانند). این آیه، هشداری است به عالمان که آگاهانه کلام خدا را تحریف می‌کنند. در مصر و دیگر سرزمین‌ها، شاهد بودم که کتب دینی ما را با ویرایش و تجدید چاپ، دستکاری می‌کنند. کلمات را جابه‌جا می‌کنند، معانی را تغییر می‌دهند و امتیازات شیعه را حذف می‌کنند. اما ما چه می‌کنیم؟ سکوت! هیچ اعتراضی، هیچ نظارتی. این تحریفات، نه‌تنها مصداقی، بلکه مفهومی‌اند.

در اوکراین، با مردمانی روبه‌رو شدم که به سگ‌هایشان بیش از انسان‌ها اهمیت می‌دادند! اگر طلبه‌ای بخواهد در چنین جامعه‌ای تبلیغ کند، باید ابتدا فرهنگشان را بشناسد. نمی‌توان با نفی فرهنگشان شروع کرد، بلکه باید با فهم و همراهی، راه را برای پذیرش حقیقت هموار کرد. اینجاست که علوم دینی ما نیاز به بازنگری دارند. علومی که پاسخگوی نیازهای روز نباشند، به کار نمی‌آیند. باید جهان را مطالعه کنیم، فرهنگ‌ها را بشناسیم و با زبان روز سخن بگوییم.

بخش چهارم: نفوذ دشمنان و ساده‌لوحی مؤمنان

یکی از خطراتی که حوزه‌های علمیه را تهدید می‌کند، نفوذ دشمنان است. قرآن کریم می‌فرماید: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (سوره بقره، آیه ۸: و از مردم کسانی هستند که می‌گویند به خدا و روز آخرت ایمان آوردیم، در حالی که مؤمن نیستند). این آیه، به منافقانی اشاره دارد که تظاهر به ایمان می‌کنند، اما در باطن، به دنبال منافع خودند. در حوزه‌های ما نیز چنین نفوذی‌هایی وجود دارند. طلبه‌ای را که از اهل سنت به تشیع گرویده بود. وقتی به دیارش بازگشت، خانواده‌اش او را طرد کردند. با این حال، او با محبت و مدارا رفتار می‌کرد تا دل‌هایشان را نرم کند. به او گفتم: «این راه درست است. با مهربانی و سکوت، دل‌ها را به سوی حقیقت بکشان.» اما متأسفانه، برخی ساده‌لوحی‌های ما شیعیان، راه را برای نفوذی‌ها باز می‌کند. باید هوشیار باشیم و علوم دینی را با زیرکی و دانایی پیش ببریم.

بخش پنجم: احادیث جعلی و ضرورت هوشیاری

یکی از مصیبت‌های بزرگ، احادیث جعلی است که به نام دین ترویج می‌شوند. مثلاً حدیثی که می‌گوید: «اکثر اهل الجنة البلهاء» (بیشتر اهل بهشت ابلهان‌اند). این حدیث، توهینی است به مؤمنان! مگر می‌شود بهشت جای ساده‌لوحان باشد؟ حدیث دیگری می‌فرماید: «المؤمن کیس» (مؤمن زیرک است). اینجاست که تضاد آشکار می‌شود. مؤمن باید زیرک، دانا و هوشیار باشد. این احادیث جعلی، که ریشه در اسرائیلیات دارند، برای تضعیف جایگاه مؤمنان ساخته شده‌اند. باید روایات را با دقت بررسی کنیم و از علوم دینی خالص و کاربردی بهره ببریم.

بخش ششم: نگارش کتب دینی و خطر تحریف

قرآن کریم می‌فرماید: وَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا (سوره بقره، آیه ۷۹: وای بر کسانی که کتاب را با دست‌های خود می‌نویسند، سپس می‌گویند این از جانب خداست تا بهای ناچیزی به دست آورند). این آیه، هشداری است به کسانی که کتب دینی را برای منافع مادی تحریف می‌کنند. نگارش صادقانه کتب دینی، عملی ارزشمند است، اما تحریف آن‌ها برای کسب سود، خیانتی بزرگ. برخی، کتب دینی را با دستکاری معانی و جابه‌جایی کلمات، از اصالتشان دور می‌کنند. این عمل، نه‌تنها به دین ضربه می‌زند، بلکه اعتماد مردم را سلب می‌کند. عالمان باید با صداقت و امانتداری، کلام خدا را حفظ کنند.

بخش هفتم: امت واحده و جهانی‌سازی علوم دینی

قرآن کریم می‌فرماید: وَإِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (سوره مؤمنون، آیه ۵۲: و همانا این امت شما امتی یگانه است و من پروردگار شما هستم، پس از من پروا کنید). این آیه، به وحدت امت اسلامی اشاره دارد. همیشه دغدغه‌ام جهانی‌سازی علوم دینی بود. ناسیونالیسم و تعصبات محلی، مانعی بزرگ در برابر این هدف‌اند. عالمان دینی باید با نگاهی فراگیر، دین را به جهانیان عرضه کنند. باید از پسوندهای محلی و ملی گذر کنیم و به امت واحده بیندیشیم.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، روایت‌هایی هستند از دغدغه‌هایم برای اصلاح علوم دینی و تبلیغ دین در جهان امروز. از سفر به اوکراین و دیدار با شیعیان تنها، تا تأمل در تحریفات دینی و نفوذ دشمنان، همه و همه مرا به این باور رسانده‌اند که عالمان دینی باید زیرک، آگاه و پاسخگوی نیازهای روز باشند. باید فرهنگ‌های جهانی را شناخت، موانع را برداشت و با صداقت و امانتداری، کلام خدا را به دل‌ها رساند. این مجموعه «گفتگوهای صمیمی»، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان به‌عنوان وارثان انبیا، تا جهانی را که در انتظار حقیقت است، به سوی نور هدایت کنیم.