متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۱۷

مقدمه

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از ضرورت تحول در علم دینی و نقد ساده‌انگاری در میان مردم به میان آمد. این گفتار، که شاید در لابه‌لای جلسات به‌صورت گذرا بیان شده باشد، در حقیقت تأملی است عمیق در وضعیت علوم دینی و نقش عالمان در هدایت جامعه. من، محمدرضا نکونام، در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم با زبانی ساده اما ژرف، شما را به دنیای اندیشه‌ها و تجربه‌هایم ببرم؛ دنیایی که در آن علم و عمل، محبت و آگاهی، و دین و زندگی در هم تنیده‌اند. این روایت، بازتابی است از سال‌ها تأمل در قرآن کریم، احادیث معصومین علیهم‌السلام، و تجربه‌های زیسته‌ام در مواجهه با مردم و مسائل روز. آنچه در پی می‌آید، دعوتی است به بازاندیشی در نقش ما به‌عنوان عالمان دینی و مسئولیتمان در برابر جامعه‌ای که تشنه معرفت و محبت است.

بخش اول: ضرورت تحول عملی در علوم دینی

در یکی از جلسات، با دلی پر از دغدغه سخن گفتم از اینکه علوم دینی ما، با همه عظمت و عمقش، گاه به گفتار محدود شده و از عمل بازمانده است. ما در حوزه‌های علمیه آزمایشگاه نداریم، تحقیقات عملی نداریم. همه‌چیز در حد حرف است و بس. این نقص، نه از ذات دین، که از شیوه‌های ماست. یکی از عالمان دینی می‌گفت: «خداوند عادل است؛ علم را به ما داده و عمل را به مردم.» این سخن، گرچه ساده به نظر می‌رسد، حقیقتی ژرف دارد. علم بدون عمل، مانند درختی است بی‌ریشه که میوه‌ای به بار نمی‌آورد. ما باید به سوی عملیاتی کردن علوم دینی حرکت کنیم، باید آزمایشگاه‌هایی بسازیم که در آن‌ها دانش دینی با نیازهای روز جامعه گره بخورد.

این دغدغه، تنها یک نقد نیست، بلکه دعوتی است به بازسازی نظام‌های آموزشی و پژوهشی در حوزه‌های علمیه. اگر بخواهیم دین پاسخگوی مسائل امروز باشد، باید علم را با عمل پیوند دهیم. این کار، نه‌تنها به غنای علوم دینی می‌افزاید، بلکه جامعه را نیز از برکات این دانش بهره‌مند می‌سازد.

بخش دوم: محدودیت‌های نوآوری در جهان معاصر

در آن جلسه، سخن از محدودیت‌های نوآوری در جهان معاصر به میان آوردم. امروز، همه تحقیقات دنیا تحت الفبای کامپیوتری است. گویی دانش بشری در چارچوبی تکراری گرفتار شده و نوآوری حقیقی، که بتواند الفبایی جدید خلق کند، کمیاب است. دنیا هر روز همان را بازتولید می‌کند؛ همان الفبا را این‌سو و آن‌سو می‌برند، بهاری‌اش می‌کنند، پاییزی‌اش می‌کنند، اما چیزی تازه نمی‌آفرینند. گفتم: «ما منتظر نابغه‌ای هستیم که ورژنی نو بیاورد، اما این‌گونه نیست که دنیا به‌سادگی چیزی تازه زاده کند.»

این سخن، دعوتی است به ما عالمان دینی که از این تکرار بگریزیم. ما می‌توانیم الفبایی جدید در علوم دینی خلق کنیم، الفبایی که امتی نو پدید آورد. این کار، نه‌تنها ممکن است، بلکه وظیفه ماست. خداوند عالم را با یک الفبای ربوبی اداره می‌کند، و اگر ما به این الفبا دست یابیم، هیچ چیز از ما پنهان نخواهد ماند.

بخش سوم: الفبای ربوبی و معرفت معصومین

در آن درس‌گفتار، از معرفت معصومین علیهم‌السلام سخن گفتم. روایت است که معصوم می‌فرماید: «عالم بما کان و ما یکون و ما هو کائن» (دانای به آنچه بود، آنچه خواهد بود و آنچه هست). این معرفت، نه از بار گونی‌های معلومات، که از تسلط بر الفبای ربوبی است. معصومین علیهم‌السلام، با این الفبا، به همه‌چیز آگاه‌اند. خدا عالم را با یک الفبا اداره می‌کند، و اگر ما به این الفبا دست یابیم، همه‌چیز برایمان روشن می‌شود.

قرآن کریم: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (سوره بقره، آیه ۷۸)
و از آنها کسانی هستند که امی‌اند و کتاب را جز به‌صورت آرزوها نمی‌دانند و جز گمان نمی‌ورزند.

این آیه، به ما هشدار می‌دهد که علم حقیقی، علمی است که از تمنّیات و گمان‌ها پالایش شده باشد. ما باید به سوی معرفتی حرکت کنیم که ریشه در الفبای ربوبی دارد، همان الفبایی که معصومین علیهم‌السلام با آن عالم را می‌شناسند.

بخش چهارم: وحدت حقیقت خلقت

در آن جلسه، از وحدت حقیقت خلقت سخن گفتم. همه موجودات، از انسان و حیوان تا گیاه و ملائکه و جن، تحت یک حقیقت واحد خلق شده‌اند. تفاوت‌ها تنها در مراتب است، نه در اصل. حتی فهم زبان حیوانات، که برخی آن را به غیب نسبت می‌دهند، نیازی به علم غیب ندارد. اگر کسی انزیم خود را با حیوان هم‌سو کند، زبانش را می‌فهمد. این سخن، نه از خیال، که از شناخت مراتب خلقت برمی‌آید.

این وحدت، ما را به تأمل در فلسفه خلقت دعوت می‌کند. انسان، حیوان، گیاه، همه از یک ریشه‌اند. اگر این حقیقت را دریابیم، نگاهمان به عالم دگرگون می‌شود. گفتم: «حتی دیوانه‌ای که زبان حیوان را می‌فهمد، به کمال نرسیده، اما این فهم، از هم‌سویی مراتب خلقت است.»

بخش پنجم: نقد دین‌فروشی و ساده‌انگاری

در آن درس‌گفتار، با استناد به آیات قرآن کریم، از خطر دین‌فروشی و ساده‌انگاری سخن گفتم:

قرآن کریم: وَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا (سوره بقره، آیه ۷۹)
وای بر کسانی که کتاب را با دست‌های خود می‌نویسند، سپس می‌گویند این از جانب خداست تا بهای ناچیزی به دست آورند.

این آیه، هشداری است به شبه‌عالمانی که از ساده‌انگاری مردم سوءاستفاده می‌کنند. گفتم: «عامل رشد شبه‌عالمان، سادگی مردم است.» مردمی که در ظن و گمان‌اند، به‌ر

احتی فریب می‌خورند. وظیفه ماست که مردم را از این ساده‌انگاری به سوی آگاهی و یقین هدایت کنیم. باید آن‌ها را هوشیار کنیم تا هر سخنی را بی‌دلیل نپذیرند.

بخش ششم: محبت و عاطفه در روابط اجتماعی

در آن جلسه، خاطره‌ای از یک روز بارانی در تهران نقل کردم. در حرم بودم، با لباس سفید و عبا بر دوش. ماشینی آمد و آب به لباسم پاشید. به جای خشم، با لبخند به راننده گفتم: «خوشت آمد؟ من که خیلی خوشم آمد!» او ابتدا گمان کرد شوخی می‌کنم، اما وقتی محبتم را دید، چنان شرمنده شد که اصرار کرد مرا به مقصد برساند. این خاطره، برایم درس بزرگی بود. محبت، کلید قلب‌هاست. مردم ما تشنه عاطفه‌اند. یک کلام مهربان، یک نگاه محبت‌آمیز، می‌تواند دل‌ها را به دین نزدیک کند.

گفتم: «ما عالمان، باید با محبت و گذشت با مردم رفتار کنیم.» تندروی و قلدری، نه‌تنها دل‌ها را دور می‌کند، که دین را نیز سخت جلوه می‌دهد. باید سیره مالک اشتر را الگو قرار دهیم که با خطاکاران محبت می‌کرد، نه با خشم.

بخش هفتم: نقد قرائت نادرست و سخت‌گیری غیرضروری

در آن درس‌گفتار، از قرائت نادرست قرآن سخن گفتم. روایت است که: «رب تالٍ للقرآن والقرآن یلعنه» (چه بسا قاری قرآنی که قرآن او را لعن می‌کند). این سخن، به کسانی اشاره دارد که قرآن را بدون وضو یا در حال جنابت می‌خوانند. اما در عین حال، گفتم که نباید در دین سخت‌گیری کرد. اگر کسی سین را صاد بخواند، اما معنای کلام خدا تغییر نکند، این اشکالی ندارد. دین را نباید برای مردم دشوار کرد.

قرآن کریم: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (سوره ماعون، آیات ۴-۵)
وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند.

این آیه، به غفلت از حقیقت دین اشاره دارد، نه به تأخیر در نماز. ما نباید با سخت‌گیری‌های بی‌جا، مردم را از دین دور کنیم. باید با محبت، آن‌ها را به سوی حقیقت هدایت کنیم.

بخش هشتم: احترام به امتیازات انسانی

در آن جلسه، از کرامت انسانی سخن گفتم. هر انسانی امتیازی دارد: یکی یتیم است، یکی عالم، یکی فرزند شهید، یکی جانباز. ما باید به این امتیازات احترام بگذاریم. نباید با تندروی و تحقیر، کرامت انسان‌ها را زیر پا بگذاریم. گفتم: «انسان‌ها غرق در امتیازات‌اند، اما ما گاه این را نمی‌بینیم و به جای محبت، با آن‌ها تند برخورد می‌کنیم.»

این سخن، دعوتی است به بازنگری در رفتارمان با مردم. ما عالمان، باید پیشگام در احترام به کرامت انسانی باشیم، چه آن انسان طلبه باشد، چه پیرمرد، چه کودک.

بخش نهم: ضرورت آگاه‌سازی مردم

در پایان آن درس‌گفتار، بر ضرورت آگاه‌سازی مردم تأکید کردم. ساده‌انگاری، بزرگ‌ترین آفت جامعه ماست. مردمی که در ظن و گمان‌اند، به‌راحتی فریب شبه‌عالمان را می‌خورند. وظیفه ماست که مردم را از این ساده‌انگاری به سوی آگاهی و یقین هدایت کنیم. باید آن‌ها را هوشیار کنیم، نه اینکه به شبه‌عالمان حمله کنیم. شبه‌عالمان از سادگی مردم تغذیه می‌کنند. اگر مردم آگاه شوند، دیگر جایی برای فریب باقی نمی‌ماند.

گفتم: «ما باید مردم را دانا کنیم، زیرک کنیم، پخته کنیم.» این کار، نه با تندروی، که با آموزش و محبت ممکن است. باید به مردم بیاموزیم که هر سخن را بی‌دلیل نپذیرند، دلیل طلب کنند، و با هوشیاری به دین بنگرند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای تحول در علوم دینی، آگاه‌سازی مردم، و ترویج محبت و عاطفه در جامعه. همیشه آرزویم این بوده که دین، نه‌تنها در کلام، که در عمل و زندگی مردم جاری شود. ما عالمان، باید پیشگام در این راه باشیم؛ با خلق الفبایی نو در علوم دینی، با هدایت مردم به سوی آگاهی، و با محبت و گذشت در برابر خطاها. این راه، راهی است که معصومین علیهم‌السلام به ما نشان داده‌اند، و من، محمدرضا نکونام، با همه وجودم به آن ایمان دارم.