متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره، جلسه ۶۶۴

مقدمه

در سال‌های پرشور جوانی، در میان بحث‌های عمیق فلسفی، علمی و عرفانی، همواره کوشیده‌ام تا نگاهی نو به علوم دینی و طبیعی بگشایم. این گفتگوهای صمیمی، شرح لحظاتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اما اکنون با جزئیات و تأملات عمیق‌تر، آن‌ها را با شما در میان می‌گذارم. این خاطرات، نه‌تنها روایت تجربه‌های شخصی من است، بلکه بازتاب دغدغه‌هایم برای اصلاح و به‌روزرسانی علوم دینی، فلسفه و دانش‌های مرتبط با انسان و طبیعت است. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در حقیقت و تلاش برای پیوند عقل و معنویت، که امیدوارم برای شما، خواننده گرامی، الهام‌بخش باشد.

بخش اول: بازنگری در فلسفه سنتی

روزی با یکی از روزنامه‌نگاران در روزنامه خراسان گفت‌وگو می‌کردم. سخن از فلسفه بود و تحولاتی که در طول تاریخ در آن رخ داده است. من به آن‌ها گفتم که فلسفه در گذشته مسیری داشته، سپس دگرگون شده و در زمان صدرا به شکلی دیگر درآمده است. اما آیا بسنده است که تنها شخصیت‌ها را بزرگ کنیم؟ خیر، باید به بازنگری در خود فلسفه بپردازیم. نباید صرفاً به ستایش اشخاص بسنده کرد؛ باید مفاهیم را بازاندیشی کنیم و به سوی حقیقت گام برداریم.

این دغدغه از آن‌رو در من شکل گرفت که باور دارم فلسفه، به‌عنوان بنیان علوم، باید پویا و روزآمد باشد. قرآن کریم نیز ما را به تلاش در راه حقیقت دعوت می‌کند: وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (و کسانی که در راه ما کوشیدند، به‌یقین راه‌های خود را به آنان نشان خواهیم داد). این آیه مرا به این اندیشه واداشت که حقیقت‌جویی، نیازمند بازنگری مداوم در مفاهیم و کنار گذاشتن تعصبات است. من همواره کوشیده‌ام تا با نگاهی نقادانه، فلسفه را از بند تمرکز بر اشخاص رها کنم و به سوی تحلیل محتوایی و علمی سوق دهم.

بخش دوم: تدوین فلسفه‌ای نوین و جهانی

پیش از انقلاب، در تهران، در محافل علمی با عالمان برجسته‌ای هم‌نشین می‌شدم. در آن جلسات، بدون استناد به آیات یا روایات، تنها با زبان عقل و فلسفه سخن می‌گفتیم. این گفت‌وگوها چنان تازه و بدیع بود که حتی عالمانی که همه کتاب‌ها را خوانده بودند، از شنیدن آن‌ها شگفت‌زده می‌شدند. ما در این جلسات، مباحث فلسفی و روان‌شناختی را چنان مطرح می‌کردیم که فارغ از چارچوب‌های دینی خاص، در هر جامعه‌ای، حتی در میان غیرمسلمانان، قابل‌طرح بود.

این تجربه مرا به این باور رساند که فلسفه می‌تواند پلی باشد میان فرهنگ‌ها و ادیان. قرآن کریم نیز به ما می‌آموزد که گفت‌وگو بر پایه اشتراکات ممکن است: قُلْ يَٰٓأَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ تَعَالَوْاْ إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَآءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ (بگو ای اهل کتاب، بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است توافق کنیم). این آیه مرا به این اندیشه واداشت که فلسفه‌ای که تدوین می‌کنیم، باید بتواند در هر محیطی، از حوزه‌های علمی تا دانشگاه‌های جهانی، گفت‌وگو را ممکن سازد. من در آن جلسات، با حذف ارجاعات مذهبی خاص، کوشیدم زبانی مشترک برای بحث‌های فلسفی بیابم، و این تجربه چنان موفقیت‌آمیز بود که هنوز در خاطرم زنده است.

بخش سوم: نقش فلسفه نوین در اصلاح علوم

فلسفه‌ای که ما تدوین کردیم، تنها یک نظریه نبود؛ بلکه ابزاری بود برای ترمیم، تبدیل و تصحیح علوم. در این مسیر، کوشیدیم برخی مباحث را از فلسفه حذف کنیم، برخی را تثبیت کنیم، و برخی را به شکلی نو بازسازی کنیم. این تحول، آرام و بدون تنش، در حال انجام است و روزی فرا خواهد رسید که کل نظام فلسفی دگرگون شود، بدون آنکه کسی متوجه این تغییر بنیادین شود.

این رویکرد، برای من نه‌تنها یک پروژه علمی، بلکه یک رسالت معنوی بود. فلسفه، چون ریشه‌ای است که همه علوم از آن تغذیه می‌کنند. اگر این ریشه را استوار کنیم، شاخه‌های علم نیز بارور خواهند شد. من باور دارم که این تحول، اگر با دقت و حکمت پیش رود، می‌تواند علوم دینی و انسانی را به سطحی نوین برساند.

بخش چهارم: پیوند طب و روان‌شناسی

استادی فرزانه که نزد او طب می‌خواندم. او همیشه می‌گفت که روان‌شناسی بدون طب معنا ندارد و هر طبیب متخصصی باید روان‌شناسی را نیز بداند. ما کتاب «قانون» ابن‌سینا را در کنار «توحید مفضل» مطالعه می‌کردیم، و این دو، زمین تا آسمان با هم تفاوت داشتند. قانون، کتابی است علمی و دقیق، اما توحید مفضل، دریچه‌ای است به سوی معرفت الهی و تأمل در آفرینش.

این تجربه، مرا به این باور رساند که سلامت انسان، تنها در جسم او خلاصه نمی‌شود؛ روح و جسم چنان در هم تنیده‌اند که نمی‌توان یکی را بدون دیگری درمان کرد. قرآن کریم نیز بر این جامعیت تأکید دارد: وَٱللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (و خداوند شما و آنچه را انجام می‌دهید آفریده است). این آیه مرا به تأمل در پیوند عمیق جسم و روح واداشت و نشان داد که علم دینی، اگر با نگاهی جامع همراه شود، می‌تواند راهگشای سلامت انسان باشد.

بخش پنجم: نقد سطحی شدن علوم دینی

در حوزه‌های علمی، کم‌کم علوم گوناگون مانند طب و فلسفه به حاشیه رفتند و فقه و اصول بر همه‌چیز غالب شد. این علوم، هرچند ارزشمند، اما در بسیاری موارد به سطحی ظاهری و عمومی تقلیل یافتند. این وضعیت، مرا به فکر واداشت که چگونه می‌توان عمق و جامعیت را به علوم دینی بازگرداند.

این نقد، نه به معنای نفی ارزش فقه و اصول، بلکه دعوتی است به احیای علوم دیگر. من باور دارم که علم دینی، زمانی پویا خواهد بود که همه شاخه‌های آن، از فلسفه تا طب و روان‌شناسی، در کنار هم رشد کنند. این نگاه، مرا به تلاش برای اصلاح نظام آموزشی در حوزه‌ها واداشت.

بخش ششم: نقد دیدگاه سنتی درباره طبیعت آب

در طبیعیات سنتی، آب را ذاتاً سرد می‌دانستند. من اما باور دارم که آب هیچ طبیعت ذاتی ندارد. سردی یا گرمی آن به عوامل خارجی مانند هوا و حرارت بستگی دارد. آب می‌تواند یخ ببندد، بخار شود یا حتی سنگ شود؛ همه‌چیز به شرایط محیطی بستگی دارد.

این دیدگاه، مرا به تأمل در انعطاف‌پذیری طبیعت واداشت. قرآن کریم نیز بر هدفمندی و انعطاف طبیعت تأکید دارد: هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًا (او کسی است که آنچه در زمین است همه را برای شما آفرید). این آیه مرا به این اندیشه واداشت که طبیعت، نه ثابت و تغییرناپذیر، بلکه پویا و تحول‌پذیر است، و علوم طبیعی باید این حقیقت را بازتاب دهند.

بخش هفتم: تحول‌پذیری ماده

روزی را که به کارخانه ذوب‌آهن رفتم. در آنجا، تخته آهنی عظیم را دیدم که در یک لحظه، در برابر حرارت شدید، مانند آب ذوب شد. این تجربه، مرا به این باور رساند که ماده هیچ حالت ذاتی ندارد؛ جامد یا مایع بودن آن، به شرایط محیطی بستگی دارد.

این تجربه، برایم تمثیلی بود از پویایی طبیعت. من در آن لحظه، به عظمت آفرینش و انعطاف‌پذیری ماده اندیشیدم. این دیدگاه، نه‌تنها در علوم طبیعی، بلکه در فلسفه و عرفان نیز تأمل‌برانگیز است، چرا که نشان می‌دهد هیچ‌چیز در طبیعت ثابت نیست و همه‌چیز در حال تحول است.

بخش هشتم: نقد مفاهیم جامد و مایع

در گذشته، روغن جامد را مقوی می‌دانستند و اکنون آن را مضر می‌شمارند. یا قند را که از چغندر به دست می‌آید، با افزودن موادی سفید می‌کنند. این مثال‌ها نشان می‌دهد که جامد یا مایع بودن ماده، نه ذاتی، بلکه نتیجه شرایط و دستکاری‌های انسانی است.

این تأملات، مرا به این نتیجه رساند که بسیاری از مفاهیم سنتی در علوم طبیعی نیازمند بازنگری است. ما باید با نگاهی علمی و عقلانی، به پدیده‌های طبیعت بنگریم و از پیش‌فرض‌های نادرست فاصله بگیریم. این دیدگاه، نه‌تنها در علوم طبیعی، بلکه در همه شاخه‌های دانش، راهگشاست.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل و تلاش من برای پیوند عقل و معنویت، علم و دین. من کوشیده‌ام تا با نگاهی نقادانه، فلسفه و علوم دینی را بازنگری کنم، مفاهیم سنتی را اصلاح کنم و راهی به سوی حقیقت‌جویی بگشایم. از نقد فلسفه سنتی گرفته تا تدوین فلسفه‌ای جهانی، از پیوند طب و روان‌شناسی تا بازنگری در مفاهیم طبیعی، همه این تلاش‌ها در راستای یک هدف بوده است: احیای علوم دینی و تطبیق آن‌ها با نیازهای زمانه. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در این مسیر دعوت کند و نوری باشد بر راه حقیقت‌جویی شما.