متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (665)

مقدمه

سال‌های عمرم، چون آیینه‌ای از تأملات عمیق و تجربیات گران‌سنگ، پیش چشمانم رژه می‌روند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا یاد شده‌اند، روایت‌هایی هستند از زیستن در جهانی پر از پرسش‌های فلسفی، عرفانی، و علمی. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم با زبانی ساده اما ژرف، شما را به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها با حقیقت، علم، و زیبایی عالم هم‌نشین بوده‌ام. این روایت‌ها نه‌تنها شرح زندگی من، که دعوتی است به تأمل در چیستی وجود، نقش علم در دین، و جایگاه انسان در این هستی بی‌کران.

بخش اول: نقدی بر آموزش فلسفه و ضرورت علمی شدن علم دینی

خاطره‌ای از جوانی و تدریس اسفار

روزگاری هنوز جوانی بیش نبودم و در حوزه، هیجانی برای تدریس متون پیچیده‌ای چون «اسفار اربعه» ملاصدرا در میان برخی طلاب جوان شکل گرفته بود. گروهی دور هم جمع شده بودند و یکی از آن‌ها، با جسارتی که بیش از دانشش بود، نام خود را بر دیوار نوشته و اعلام کرده بود که درس اسفار می‌دهد. این صحنه برایم عجیب بود؛ چگونه می‌توان اثری به این عمق را بدون آمادگی کافی تدریس کرد؟ این تجربه، مرا به تأمل در وضعیت آموزش علم دینی واداشت. به گمانم، اگر این علوم به روشی علمی و دقیق ارائه نشوند، به جای روشنگری، به گمراهی می‌انجامند.

این خاطره با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد که می‌فرماید:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِى ٱلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

«بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟» (سوره زمر، آیه ۹). این آیه مرا به این باور رهنمون کرد که علم دینی باید با دانش عمیق و روشمند همراه باشد، وگرنه به جای روشنی، تاریکی می‌آفریند.

تجربه‌ای از دوازده سال تدریس اسفار

دوازده سال از عمرم را صرف تدریس اسفار کردم. شب و روز با این کتاب و دیگر آثار فلسفی چون «منظومه»، «اشارات»، و «شفا» هم‌نشین بودم. این سال‌ها، هرچند پربار بودند، اما مرا به این نتیجه رساندند که بسیاری از مباحث این متون، هرچند در زمان خود ارزشمند، امروز فاقد بنیانی علمی هستند. به گمانم، فلسفه باید با نیازهای زمانه هماهنگ شود و از مفاهیمی که پایه استواری ندارند، پالایش گردد.

ابهام در مفهوم جسم الهی

یکی از عالمان دینی، که نامی از او نمی‌برم، در برابر مفهوم «جسم الهی» در فلسفه ملاصدرا متحیر بود و می‌گفت: «من نمی‌فهمم جسم الهی یعنی چه!» این سخن مرا به فکر فرو برد. حتی خود ملاصدرا نیز، به گمانم، در تبیین این مفهوم به روشنی نرسیده بود. ما در جوانی، این مفهوم را با عالم هستی تطبیق می‌دادیم، اما هرچه پیش رفتم، دریافتم که این‌گونه مفاهیم، گاه بیش از آنکه روشنگری کنند، ابهام می‌آفرینند. این آیه مرا به تأمل واداشت:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ

«و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن» (سوره اسراء، آیه ۳۶). این آیه مرا به این باور رساند که باید از مفاهیمی که پایه علمی ندارند، دوری کرد.

هشدار به علم دینی: از تخت جمشید تا دم شیر

همیشه به طلاب هشدار می‌دادم: اگر علم دینی به سوی علمی شدن حرکت نکند، به آثار باستانی بدل خواهد شد، مانند تخت جمشید که تنها نامی از آن باقی است. گاه با طنزی تلخ می‌گفتم: اگر دم شیری از این آثار کنده شود، همه فریاد می‌زنند، اما وقتی انسان‌ها در گوشه‌ای از جهان تکه‌تکه می‌شوند، کسی صدایی بلند نمی‌کند! علم دینی باید زنده و پویا باشد، وگرنه جوانان و دانشگاهیان روزی به ما خواهند گفت: «نیازی به شما نداریم، فی‌امان‌الله!» این تمثیل، هشداری بود به ضرورت هماهنگی علم دینی با عقلانیت و نیازهای زمانه.

زیبایی‌های عالم و دعوت به تأمل

در تأملاتم، همیشه زیبایی‌های عالم مرا به شگفتی وامی‌داشت. سنگ‌ها، که گاه بی‌ارزش به نظر می‌آیند، پر از رنگ و شکل و زیبایی‌اند. ماه، با تمام شکوهش، در برابر این عظمت گم می‌شود. این زیبایی‌ها مرا به یاد این آیه می‌انداخت:

سَنُرِيهِمْ ءَايَٰتِنَا فِى ٱلْءَافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ

«به‌زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آن‌ها نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که او حق است» (سوره فصلت، آیه ۵۳). این آیه مرا به این باور رساند که تأمل در زیبایی‌های خلقت، راهی است به سوی شناخت پروردگار.

بخش دوم: نگاهی نو به طبیعت و انسان

آینده‌ای که همه‌چیز خوردنی است

در درس‌گفتارهایم، از آینده‌ای سخن می‌گفتم که بشر به جایی می‌رسد که همه موجودات عالم، حتی سنگ و آهن، برایش خوردنی شوند. این سخن را با استناد به کلام معصوم علیه‌السلام می‌گفتم که فرمود: «کل شیء لک مباح، کل شیء لک حلال، کل شیء لک طاهر». این روایت، مرا به تأمل در امکانات بی‌پایان بشر واداشت. روزی شاید انسان بتواند سنگ را به غذا بدل کند و از طعم و مزه آن لذت ببرد. این آیه نیز این دیدگاه را تأیید می‌کند:

وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ

«و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است همه را از سوی خود برای شما مسخر کرد» (سوره جاثیه، آیه ۱۳). این سخن، مرا به این باور رساند که عالم برای انسان مسخر شده و او قادر است از هر چیزی بهره ببرد.

نقدی بر مفهوم حرام در تغذیه

در بحث‌هایم، از زعفران مثال می‌زدم. اگر کسی پنج سیر زعفران را در یک لیوان بریزد و بخورد، این کار حرام است، نه به خاطر ذات زعفران، بلکه به دلیل ضرری که به بدن می‌رساند. به گمانم، هیچ ماده‌ای ذاتاً حرام نیست، اگر با تناسب مصرف شود. این آیه مرا به این باور رساند:

وَكُلُواْ وَٱشْرَبُواْ وَلَا تُسْرِفُواْ

«و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید» (سوره اعراف، آیه ۳۱). این سخن، مرا به اهمیت اعتدال در تغذیه و پرهیز از افراط هدایت کرد.

ظرفیت شگفت‌انگیز بشر

در جوانی، استادی داشتم که از توانایی‌های عجیب بدن انسان سخن می‌گفت. او از فردی یاد کرد که مواد را در بدن خود جاسازی می‌کرد و بدون هیچ آزاری، آن‌ها را حمل می‌کرد. این داستان، مرا به شگفتی واداشت و نشان داد که بدن انسان چه ظرفیت‌های بی‌پایانی دارد. این تجربه، مرا به این باور رساند که بشر، موجودی است با توانایی‌های بی‌حد در تطبیق با شرایط.

نقدی بر محدودیت‌های غذایی

همیشه از تکراری بودن غذاها در خانه‌ها گله می‌کردم. چرا باید غذاهایمان به چند مورد محدود شود؟ این محدودیت، نشانه‌ای از عدم خلاقیت در بهره‌گیری از منابع طبیعی است. عالم پر از تنوع است و ما باید از این نعمت‌ها به شکلی خلاقانه استفاده کنیم.

عرفان و وحدت در کثرت

در درس‌گفتارهایم، از مفهوم عرفانی «کل شیء فی کل شیء» سخن می‌گفتم. این باور که همه‌چیز در همه‌چیز جاری است و هیچ چیز از دیگری جدا نیست، مرا به تأمل در وحدت عالم واداشت. برخلاف برخی مفاهیم فلسفی که اجسام را به سماوی و کائنه تقسیم می‌کنند، من باور دارم که همه‌چیز با هم قابل ترکیب است. این آیه این دیدگاه را تأیید می‌کند:

وَمِن كُلِّ شَىْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

«و از هر چیزی دو گونه آفریدیم، باشد که پند گیرید» (سوره ذاریات، آیه ۴۹). این سخن، مرا به این باور رساند که عالم، صحنه‌ای از وحدت و تعامل مداوم است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی هستند از عمری که در جستجوی حقیقت و علم سپری شده است. از نقد آموزش فلسفه تا تأمل در زیبایی‌های عالم و امکانات بی‌پایان بشر، این خاطرات دعوتی هستند به بازنگری در علم دینی، هماهنگی آن با عقلانیت مدرن، و تأمل در وحدت و زیبایی هستی. هر خاطره، چون آیینه‌ای است که گوشه‌ای از این سفر معنوی و علمی را نشان می‌دهد. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به تأمل در این پرسش‌های عمیق دعوت کند.