متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 675

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از تجربه‌های زندگی من، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، آیینه‌ای است از تأملاتم در مسیر علم، عرفان، و زندگی؛ از روزگار کودکی در تهران تا سال‌های حضور در قم، از کلاس‌های فلسفه تا لحظه‌های معنوی در جوار حرم حضرت معصومه (س). هر خاطره، گویی دریچه‌ای است به سوی حقیقت، که با صداقت و صمیمیت برای شما بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر مسیر معرفت و معنویت شما بتاباند. در این روایت‌ها، تلاش کرده‌ام عمق دانش، تعهد معنوی، و نگاه نقادانه‌ام به علم و آموزش را با شما در میان بگذارم، گویی که در کنارتان نشسته‌ام و از روزگار گذشته سخن می‌گویم.

بخش اول: در جست‌وجوی حقیقت علم

نقد فلسفه و آموزش سطحی

در سال‌های جوانی، وقتی تازه به قم آمده بودم، شور و شوق آموختن فلسفه در وجودم شعله‌ور بود. آن روزها، هنوز زلف‌هایم بلند بود و با همان سادگی و صراحت کودکی، در پی حقیقت می‌گشتم. یک روز، به همراه چند دانشجوی دانشگاه که از سختی فلسفه گله داشتند، به کلاس درس یکی از استادان فلسفه رفتم. آن‌ها می‌گفتند: «ما در دانشگاه چیزی از فلسفه نمی‌فهمیم، اما وقتی شما حرف می‌زنید، انگار همه‌چیز روشن می‌شود.» به آن‌ها گفتم: «مشکل از شما نیست، گاهی استاد نمی‌تواند حقیقت را چنان که باید، نشان دهد.»

وقتی در کلاس نشستم، دیدم استاد، که خدا رحمتش کند، تنها عبارات را تکرار می‌کند و دست‌هایش را تکان می‌دهد، گویی خود نیز نمی‌داند چه می‌گوید. به خودم گفتم: «این فلسفه نیست، این فقط بازی با الفاظ است.» آن لحظه دریافتم که علم حقیقی، آن است که خود را نشان دهد، نه اینکه در پیچ و خم عبارات گم شود. اگر علمی نتواند خود را به فهم و تجربه ما عرضه کند، خیال‌پردازی است، نه حقیقت.

این تجربه مرا به این باور رساند که فلسفه باید ملموس و قابل فهم باشد. به دانشجویان گفتم: «اگر چیزی را نفهمیدید، فکر نکنید مشکل از شماست. شاید متن یا استاد نتوانسته‌اند حقیقت را به شما برسانند.» این نگاه، مرا در مسیر تدریس فلسفه به سمتی هدایت کرد که همیشه بکوشم مفاهیم را ساده، روشن و کاربردی کنم، تا فلسفه از توهم و پیچیدگی دور شود.

خاطره‌ای از عالم تبلیغاتی در تهران

در کودکی، در تهران، گاهی عالمانی را با تبلیغات بسیار به شهر می‌آوردند. ما هم، با کنجکاوی کودکانه، در پی این بودیم که ببینیم این عالمان چه در چنته دارند. یک بار، یکی از این عالمان که او را «آیت‌الله فی‌الارضین» می‌نامیدند، به تهران آمد. با چند نفر به دیدارش رفتیم. به او گفتم: «می‌خواهم مطول بخوانم.» گفت: «مطول سخت است، مختصر بخوان.» من که پیش‌تر هم مطول و هم مختصر را خوانده بودم، می‌خواستم ببینم او چه در سر دارد. اما دیدم او هم فقط الفاظ را تکرار می‌کند، بدون اینکه عمقی در کلامش باشد. به او گفتم: «حاج‌آقا، اول بگویید این متن چه می‌گوید، بعد عباراتش را درست می‌کنیم.» اما او گفت: «من که حفظ نیستم!»

تعجب کردم. گفتم: «این همه سال در قم بودید، پس چه کردید؟» بعدها که به قم آمدم، دیدم برخی از این عالمان، پس از نماز جماعت، به منقل و قلیان مشغول می‌شوند و کمتر به تعمق علمی می‌پردازند. این تجربه به من آموخت که شهرت ظاهری، هرگز نشانه عمق علمی نیست.

بخش دوم: تجربه‌های کودکی و تأملات معنوی

کودکی در تهران و تنوع تجربه‌ها

در کودکی‌ام در تهران، زندگی‌ام پر از تجربه‌های رنگارنگ بود. از یک سو، شب‌ها در مسجد نماز شب می‌خواندم و کلید مسجد در دستم بود، از سوی دیگر، به سینما می‌رفتم و با شوق کودکانه، فیلم‌هایی چون «آدم و حوا» را تماشا می‌کردم. فیلمی درباره فلك‌الافلاك دیدم که در آن، مادر فولادزره آزاد شد و داستان خلقت آدم و حوا به شکلی تمثیلی روایت می‌شد. آن زمان، با خود فکر می‌کردم که خدا چه خلقت زیبایی آفریده است. این آیه از قرآن کریم در ذهنم جان گرفت:

تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

قرآن کریم، سوره مؤمنون، آیه 14: بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است.

با طنزی کودکانه، گاهی به دوستانم می‌گفتم: «شماره شناسنامه‌ام سه است، یعنی پیش از هابیل و قابیل به دنیا آمده‌ام!» این شوخی‌ها، راهی بود برای جلب توجه مخاطبان و نزدیک کردن آن‌ها به مفاهیم عمیق.

تجربه عرفانی در زاینده‌رود

روزی در زاینده‌رود، بر شاخه درختی نشسته بودم و آب رودخانه زیر پایم جریان داشت. ناگهان، احساس کردم که آب ایستاده و من و درخت در حال حرکتیم. به دوستم گفتم: «ببین، آب ایستاده و ما داریم راه می‌رویم!» او گفت: «من که نمی‌بینم!» گفتم: «کمی دقت کن، تو هم می‌بینی.» این تجربه، برایم گویی معجزه‌ای از پروردگار بود. دریافتم که حرکت و سکون، نسبی است و گاه با تغییر نگاه، می‌توان واقعیتی متفاوت را تجربه کرد.

لحظه‌های معنوی در حرم حضرت معصومه (س)

وقتی تازه به قم آمده بودم، حرم حضرت معصومه (س) برایم پناهگاهی معنوی بود. حوضی در صحن حرم بود که تصویر ایوان در آن منعکس می‌شد. گاه چنان در این انعکاس غرق می‌شدم که احساس می‌کردم از عالم ماده خارج شده‌ام. گاهی در حرم راه می‌رفتم و گویی هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسید. این تجربه‌ها، برایم تمثیلی از سیر و سلوک عرفانی بود؛ انعکاس، راهی بود برای خروج از ماده و ورود به عالم معنا.

شجاعت در یادگیری و آموزش

در جوانی، شجاعتی داشتم که مرا به تجربه‌های گوناگون می‌کشاند. از آموزش موسیقی تا مطالعه متون دینی دیگر، همه را با جسارت دنبال می‌کردم. وقتی موسیقی درس می‌دادم، با شاگردانم از این‌سو به آن‌سو می‌رفتیم و گاه در شوخی می‌گفتم: «هنوز در حرمم، نرفتم!» این شجاعت، مرا به سوی گسترش علمی و معنوی‌ام هدایت کرد.

خواب و سیر در عوالم دیگر

خواب، برایم همیشه تمثیلی از تعطیلی حس و سیر در عوالم دیگر بوده است. وقتی حس تعطیل می‌شود، نفس به سوی گذشته یا آینده سفر می‌کند. اما گاهی برخی می‌خواهند با خنثی‌سازی حس، به عوالم دیگر راه یابند. من این را نوعی شامورتی‌بازی می‌دانم. به شاگردانم می‌گفتم: «نیازی نیست خود را خنثی کنید. همین‌جا، در عالم ماده، حقیقت را ببینید.»

جمع‌بندی

این خاطرات، روایت‌هایی است از سفری دراز در مسیر علم و معرفت. از کلاس‌های فلسفه در قم تا لحظه‌های معنوی در حرم حضرت معصومه (س)، از تجربه‌های کودکی در تهران تا تأملات عرفانی در زاینده‌رود، هر لحظه برایم درس‌هایی از حقیقت و تعهد به علم و معنویت داشته است. باور دارم که علم باید خود را در تجربه نشان دهد، فلسفه باید ملموس و قابل فهم باشد، و عرفان باید با زندگی واقعی پیوند یابد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما برای تأمل در حقیقت، شجاعت در یادگیری، و تعمق در معنویت.