متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 677

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تأملاتم اشاره کرده‌ام؛ خاطراتی که شاید گذرا بیان شده باشند، اما هر یک جهانی از تجربه و معرفت در خود نهفته دارند. این گفتگوها، روایت‌هایی صمیمی از زیستن در مسیر علم و عبادت است که با صداقت و از دل برمی‌خیزد. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازتابی از زندگی‌ام، از روزگار طلبگی در حجره‌های ساده تا تأملات عمیق در معنویت و علم است. می‌خواهم شما را به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها ترس، ایمان، علم و سجاده درهم‌تنیده‌اند و تصویری از یک زندگی حوزوی و معنوی ترسیم می‌کنند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح گذشته من است، بلکه دع Symmetrical دعوتی به تأمل در زندگی و شخصیت من، آیت‌الله محمدرضا نکونام، که امیدوارم هر خواننده‌ای را به سوی حقیقت و تقوا رهنمون سازد.

بخش اول: ترس، تأمل و تجربه‌های حوزوی

در گذشته، گاه ترس بر من چیره می‌شد، نه از ذات خودم، بلکه از چیزهایی که در اطرافم بود. می‌گویند خوردن ترشی زیاد یا دیدن چهره‌های سیاه و حشرات، آدمی را ترسو می‌کند. حتی پوشیدن لباس سیاه، جز در عزای حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام، گویی دل را تاریک می‌سازد. یک پیراهن سیاه، یک شال سیاه، کافی است؛ بیش از این، قلب را سنگین می‌کند. این باورهای عامه، ریشه در فرهنگ ما دارد و مرا به فکر وا می‌دارد که چگونه محیط و عادات، روان آدمی را شکل می‌دهند.

لباس سیاه در عزای حضرت اباعبدالله علیه‌السلام، نمادی از حزن و عشق است، اما باید در آن تعادل داشت. گویی رنگ‌ها بر روح ما سایه می‌افکنند؛ سیاه، غم را به قلب می‌آورد و اگر بیش از حد باشد، شاید به تاریکی دل بینجامد. این نگاه معنوی مرا به یاد عرفان اسلامی می‌اندازد که رنگ‌ها را نماد حالات روحانی می‌داند.

گاه با طنز، ترس را به حال معتادان تشبیه می‌کردم که گویی از آن لذت می‌برند. این سخن، هرچند طنزآلود، به پیچیدگی‌های روان اشاره دارد. گاه ترس، به عادتی روانی بدل می‌شود که آدمی ناخواسته به آن وابسته می‌گردد، چنان‌که روان‌شناسان از «وابستگی به هیجانات منفی» سخن می‌گویند.

در روزگار طلبگی، گاه عالمانی را می‌دیدم که کتاب‌ها را سر و ته یا پشت و رو می‌چیدند تا عنوانشان پیدا نباشد. ابتدا گمان می‌کردم این از ترس است، اما بعدها دریافتم که این رفتار، گاه از پیری یا احتیاطشان بود، نه ضعف ذاتی. این تجربه، مرا به تأمل در قضاوت و زمینه‌های رفتار آدمیان واداشت. گویی هر عملی را باید در بستر زمان و مکانش سنجید.

حجره‌های طلبگی، جهانی دیگر بود. در آن فضای تنگ، کتاب‌ها را سپر می‌کردیم تا اشیای پشتشان را پنهان سازیم. پشت کتاب‌ها، نه محتوای آن‌ها، اهمیتی داشت؛ گویی ظاهر علم، گاه باطنی دیگر را در خود نهفته داشت. این خلاقیت ساده، تصویری از زندگی حوزوی است که با امکانات اندک، طلاب راهی برای حفظ حریم خود می‌جستند.

جمع‌بندی بخش اول

این خاطرات، مرا به روزگار طلبگی می‌برند، جایی که ترس، احتیاط و خلاقیت درهم‌آمیخته بود. تأمل در این تجربه‌ها، مرا به این باور رساند که روان آدمی، چون آینه‌ای است که محیط و فرهنگ در آن بازتاب می‌یابد. از لباس سیاه تا چیدمان کتاب‌ها، هر یک درس‌هایی از زندگی و معرفت در خود دارند.

بخش دوم: علم، عبادت و نقد علم دینی

در درس‌گفتارهایم، گاه از جدایی علم و خدا در میان برخی عالمان دینی سخن گفته‌ام. باور دارم که علم دینی باید در خدمت معرفت الهی باشد، نه صرفاً فعالیتی ذهنی. در عالم برزخ و قیامت، این سخن را بازخواهم گفت که عالمان ما، گاه از خدا در تحقیقاتشان غافل شدند. این نقد، از دغدغه‌ام برای پیوند علم و معنویت سرچشمه می‌گیرد، چنان‌که حکمایی چون ملاصدرا علم را در خدمت توحید می‌دانستند.

عالمان دینی در سجاده و عبادت موفق بودند، اما در تحقیق و عالم بودن، گاه کاستی داشتند. این تمایز، مرا به نقد نظام علمی حوزه واداشت که بیش از پرورش محقق، بر تقوا تأکید می‌کرد. بااین‌حال، تقوای عالمانی چون مرحوم سید احمد خوانساری را می‌ستایم که با سجاده، نوری معنوی یافتند. این نور، از اخلاص و عبادتشان برمی‌خاست، چنان‌که در عرفان اسلامی، نور معنوی تجلی الهی در قلب عابد است.

اگر عالمان در علم نیز قوی بودند، جهان اسلام دگرگون می‌شد. این ضعف علمی، گاه جهان ما را از تحول بازداشت. امروز، نه سجاده‌ای مانده و نه علمی پویا، و این مرا نگران آینده عالم می‌سازد. سجاده، عالمان را از انحراف حفظ می‌کرد؛ مهر و جانماز، چون دوستی آشنا، آن‌ها را در مسیر حق نگه می‌داشت.

عالمان گذشته، قرآن را حتی بدون فهم معنا می‌خواندند و از آن خیر می‌دیدند. فَاقْرَؤُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ (قرآن کریم، مزمل: ۲۰، «پس آنچه از قرآن برای شما میسر است بخوانید»). این قرائت، اثری روحانی بر قلب داشت، گویی کلمات الهی، خود راه به دل می‌گشایند.

نماز در سجاده‌ای نرم، در خلوت و تاریکی، گویی جان را به خدا نزدیک‌تر می‌کند. این محیط، حضور قلب را ژرف‌تر می‌سازد، چنان‌که در عرفان اسلامی، خلوت، کلیدی برای تقرب است. اما امروز، گاه بلندگوها و رسانه‌ها جای اذان و سجاده را گرفته‌اند. این ابزارها، هرچند سودمند، گرمای حضور انسانی را ندارند.

علم و عبادت، چون دو بال‌اند که آدمی را به اوج می‌رسانند. اگر یکی غایب باشد، دیگری را باید حفظ کرد. در حدیث آمده است: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء» («علم نوری است که خدا در دل هر که خواهد افکند»). این توازن، آرمان من است.

مادرم را که ساعت‌ها با سجاده و جانماز خلوت می‌کرد. گویی ملائکه، نمازهایش را کامل می‌کردند. این اخلاص و توکل، مرا به شگفتی و حسرت وامی‌داشت. به یاد آیه‌ای می‌افتم: خَلَقَ الْإِنْسَانَ ضَعِيفًا (قرآن کریم، نساء: ۲۸، «انسان، ناتوان آفریده شده است»). این ضعف، مرا به تواضع کشاند.

مادرم قرآن‌ها را تا پارگی می‌خواند، اما من یک قرآن را با احتیاط نگه می‌دارم. این تفاوت، گویی دو راه به سوی خدا را نشان می‌دهد: یکی عاشقانه و دیگری محتاط. قرائت مداوم قرآن، عملی مستحب و راهی به سوی تقرب است. علم و عبادت، هیچ منافاتی ندارند؛ می‌توان هر دو را در آغوش گرفت.

جمع‌بندی بخش دوم

این تأملات، مرا به نقد علم دینی و ستایش عبادت عالمان می‌کشاند. سجاده و قرآن، چون چراغی در مسیر حق‌اند، و علم، اگر با خدا پیوند یابد، جهان را دگرگون می‌کند. مادرم، با جانمازش، الگویی از اخلاص بود که مرا به تأمل در ضعف‌هایم واداشت.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، سفری است به دل تجربه‌هایم، از ترس‌های جوانی تا تأملات عمیق در علم و عبادت. هر خاطره، چون آینه‌ای است که زندگی حوزوی و معنوی‌ام را بازمی‌تاباند. می‌خواهم شما را به این باور دعوت کنم که علم و سجاده، دو بال برای پرواز به سوی حقیقت‌اند. اگر یکی را از دست دادیم، دیگری را باید سخت نگه داشت تا جهان اسلام، بار دیگر به سوی تحول گام بردارد.