متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 682

مقدمه

در سال‌های دور، هنگامی که قدم در مسیر دانش‌اندوزی نهادم، زندگی‌ام با کتاب‌ها، درس‌ها و استادانی گره خورد که هر یک، جهانی از معرفت و معنویت را به من آموختند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، شرحی است از تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر علم و حقیقت‌جویی. هر لحظه از این مسیر، چه در مواجهه با متون کهن و چه در گفت‌وگوهای عمیق با استادان، بخشی از وجودم را شکل داد و مرا به سوی فهم عمیق‌تری از علم و دین رهنمون ساخت. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تلاش‌های علمی من، بلکه آیینه‌ای از تعهد معنوی و جست‌وجوی بی‌وقفه‌ام برای یافتن حقیقت است.

بخش اول: آغاز راه و شاگردی نزد استادان گران‌قدر

آزمون‌های آغازین و اشتیاق به آموختن

کودکی بیش نبودم و با شوق فراوان، پای درس استادی فرزانه نشستم. او پیش از آغاز آموزش، ما را مورد ارزیابی قرار می‌داد تا آمادگی‌مان را برای دریافت علوم دینی بسنجد. این آزمون‌ها، گویی دریچه‌ای بودند به جهانی نو. با شور و هیجان، خود را آماده کرده بودم، چنان‌که گمان می‌کردم متون دشواری چون مطول و معالم را به تمامی درنوردیده‌ام. عبارات این کتاب‌ها، مانند سربازانی منظم، در ذهنم رژه می‌رفتند و من در انتظار فرصتی بودم تا دانشم را به رخ بکشم.

این ارزیابی‌ها، که ریشه در سنت‌های کهن آموزشی داشت، نه‌تنها استعداد ما را می‌سنجید، بلکه ما را به سوی تلاشی عمیق‌تر سوق می‌داد. گویی استاد، با پرسش‌هایش، آتشی در جانمان می‌افروخت که ما را به مطالعه و ممارست بیشتر وا می‌داشت.

اعتماد به نفس علمی و تسلط بر متون کلاسیک

در آن روزها، با اعتماد به نفسی که از مطالعه شبانه‌روزی متون بلاغت و اصول فقه به دست آورده بودم، خود را آماده هر چالشی می‌دیدم. کتاب‌هایی چون مطول و معالم، که سال‌ها مطالعه و تأمل می‌طلبیدند، برایم چون دوستان صمیمی شده بودند. عباراتشان را نه‌تنها حفظ بودم، بلکه آن‌ها را زندگی می‌کردم. این تسلط، مرا به سوی مباحثات علمی جسورانه‌ای هدایت کرد که گاه با استادانم به گفت‌وگوهای عمیق می‌انجامید.

نقد علمی و چالش با متون

روزی با استادم درباره معالم گفت‌وگو کردم. با جسارت جوانی، به برخی اشکالات این متن اشاره کردم، اما دریافتم که پاسخ‌گویی به همه پرسش‌ها آسان نیست. برخی کاستی‌های معالم، مرا به تأمل واداشت. استادم، با مهربانی اما قاطعانه، مرا به بازنگری در نقدم دعوت کرد. این لحظه، برایم درس بزرگی بود: نقد علمی، نیازمند شجاعت است، اما این شجاعت باید با دقت و تواضع همراه باشد.

حرف‌شنوی، گامی در مسیر یادگیری

در آن سال‌ها، هنوز به استقلال علمی نرسیده بودم و از استادم حرف‌شنوی داشتم. این حرف‌شنوی، نه از سر ضعف، بلکه از اعتماد به تجربه و دانش او بود. استادم می‌گفت: «تا زمانی که مستقل نشده‌ای، باید گوش به فرمان باشی.» این کلام، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد:
وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ (قرآن کریم، لقمان: ۱۵)؛ «و راه کسی را که به سوی من بازگردد، پیروی کن.» این حرف‌شنوی، زمینه‌ساز پیشرفتم شد و مرا به سوی فهم عمیق‌تر هدایت کرد.

یاد استادان و شرمندگی از بزرگی آن‌ها

هرگاه نام استادانم را به یاد می‌آورم، شرمنده بزرگی و عظمتشان می‌شوم. آن‌ها، گویی ستارگان درخشان آسمان علم بودند که راه را به ما نشان می‌دادند. این احساس، مرا به تأمل در میراث علمی حوزه‌ها واداشته است؛ میراثی که باید با احترام حفظ شود و به نسل‌های آینده منتقل گردد.

بخش دوم: تلاش‌های علمی و مباحثات شبانه‌روزی

مطالعه متون دشوار و حاشیه‌نویسی‌ها

شب‌های بسیاری را به مطالعه متونی چون کفایه، رسائل و حاشیه‌های منطقی سپری کردم. به‌ویژه حاشیه حاج منطقی بر معالم، که نقدی عمیق و سنگین بر این متن بود، ذهنم را به خود مشغول کرد. این متون، مانند کوه‌هایی بودند که فتحشان نیازمند تلاش بی‌وقفه بود. هر صفحه، دریچه‌ای به سوی فهم عمیق‌تر از علوم دینی می‌گشود.

شب‌بیداری و آمادگی برای مباحثات

شب‌هایی را که تا صبح بیدار می‌ماندم و ده تا دوازده ساعت برای یک درس آماده می‌شدم، گویی پهلوانی بودم که آماده میدان مبارزه است. این تلاش‌ها، نه‌تنها دانشم را افزود، بلکه روحیه‌ای جسورانه در من پرورش داد. در آن روزها، جوانی و شور زندگی، مرا به سوی مطالعه بی‌وقفه سوق می‌داد.

جسارت علمی و نقش تشویق

پس از چند روز مطالعه و آمادگی، جسارتی در من پدید آمد که در مباحثات علمی، محکم و استوار سخن بگویم. این جسارت، گویی بادی بود که در آستینم دمیده شده بود و مرا به رستمی در میدان علم تبدیل کرده بود. استادم با تشویق‌هایش، این نیرو را در من تقویت کرد. این تجربه، مرا به یاد این حدیث شریف می‌اندازد: «مَنْ عَلَّمَ عِلْماً فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ»؛ «هرکس دانشی بیاموزد، پاداش عمل به آن دانش را خواهد داشت.»

تشبیه رشد ملت‌ها به شاگردان

گاه می‌اندیشیدم ملت‌ها نیز مانند شاگردانند. اگر به آن‌ها اعتماد و تشویق ارزانی شود، رشد می‌کنند و بالنده می‌شوند، اما اگر سرکوب شوند، ضعیف و ناتوان می‌مانند. این تشبیه، مرا به تأمل در مسئولیت حاکمان و مربیان واداشت که چگونه می‌توانند با حمایت، مردمان را به سوی بزرگی هدایت کنند.

تشویق فرزندان به نوآوری

همیشه فرزندانم را به جسارت و نوآوری تشویق کرده‌ام. هنگامی که یکی از آن‌ها با شوق ایده‌ای نو مطرح می‌کرد، با تحسین می‌گفتم: «آفرین، چه فکر زیبایی!» این تشویق‌ها، اعتماد به نفسشان را تقویت می‌کرد و آن‌ها را به سوی خلاقیت بیشتر سوق می‌داد.

بخش سوم: جست‌وجوی حقیقت و چالش‌های علمی

اصرار بر مطالعه قوانین

استادم مرا از مطالعه قوانین بازمی‌داشت و آن را اتلاف وقت می‌دانست، اما من، با کنجکاوی و اشتیاق، به دنبال جلد دوم این کتاب بودم. پس از جست‌وجوی بسیار در قم، سرانجام آن را یافتم و با جلد اول یکپارچه کردم تا مطالعه‌ام آسان‌تر شود. این تلاش، نشانه‌ای از عشقم به دانش بود.

اهمیت جلد دوم قوانین و نقد حذف علوم طبیعی

جلد دوم قوانین، که به بحث‌های اصلی علوم طبیعی می‌پرداخت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. اما متأسفانه، ارتباط حوزه‌ها با علوم تجربی گسسته شد. این گسست، به دلیل پیچیدگی‌ها و اشکالات متون، مانع از پویایی علمی شد. این مسئله، مرا به تأمل در ضرورت بازنگری در برنامه‌های آموزشی حوزه‌ها واداشت.

اشکالات متون علوم طبیعی

متون علوم طبیعی حوزه، مانند قوانین، پر از اشکال بودند و فقدان استادان متخصص، این چالش را دوچندان می‌کرد. این کاستی‌ها، مرا به فکر فرو برد که چگونه می‌توان این متون را اصلاح کرد و علوم تجربی را به حوزه‌ها بازگرداند.

تلاش عالمان دینی برای اصلاح متون

تلاش‌های عالمان دینی را که برای اصلاح متون فلسفی و علوم طبیعی کوشیدند. برخی از این آثار، به دلیل اشکالاتشان، چاپ نشدند، اما پس از درگذشت عالمان، منتشر شدند. این مسئله، مرا به تأمل در اهمیت دقت علمی واداشت.

نقد بحث جوهر و عرض

در مطالعه بحث جوهر و عرض، که از مباحث بنیادین فلسفه اسلامی است، به اشکالات بسیاری برخوردم. اما جرات بیان این اشکالات را نداشتم. اگر این نقدها دنبال می‌شد، شاید متون بهتری در دسترس بود. این تجربه، مرا به اهمیت شجاعت در نقد علمی آگاه کرد.

نیاز فلسفه به تجربه عملی

همواره باور داشتم که فلسفه، تنها مجموعه‌ای از مفاهیم نیست. برای تثبیت این مفاهیم در ذهن، نیاز به تجربه و آزمایش است. گویی ذهن انسان، مانند زمینی است که باید کشت شود تا بارور گردد.

بخش چهارم: درس‌هایی از زندگی روزمره

یادگیری از افراد نابینا

روزی با کنجکاوی نزد فردی نابینا رفتم تا راز تشخیص پول‌ها را از او بیاموزم. او، که گدایی می‌کرد، با مهارت شگفت‌انگیزی پول‌ها را با حس لامسه تشخیص می‌داد. این تجربه، مرا به شگفتی واداشت و درس بزرگی از فروتنی آموختم.

تکنیک تشخیص با حس لامسه

آن فرد نابینا به من آموخت که با گذاشتن انگشت بر پول، بدون نیاز به مالیدن، می‌توان نوع آن را تشخیص داد. این مهارت، گویی حافظه‌ای در انگشتانم ثبت کرد که هنوز هم در زندگی‌ام از آن بهره می‌برم.

کاربرد حس لامسه در زندگی

این مهارت را در زندگی‌ام به کار بردم. کلیدهای خانه را در تاریکی تشخیص می‌دادم و از نور اجتناب می‌کردم. نور، گاه مانند شن و شیشه، اعصابم را می‌آزرد، اما تاریکی، آرامشی عجیب به من می‌بخشید.

تجربیات کودکی در تاریکی

از کودکی، در تاریکی کار می‌کردم. در سنین سه تا پنج سالگی، بی‌آنکه پدر و مادرم بفهمند، کارهایی را در تاریکی انجام می‌دادم. این تجربه، مرا به خوداتکایی و تمرکز در شرایط دشوار عادت داد.

نیاز علوم فلسفی به تجربه

همواره باور داشتم که علوم فلسفی، بدون تجربه عملی، ناقص‌اند. مفاهیم باید در ذهن تثبیت شوند، مانند دانه‌هایی که در خاک حافظه کاشته می‌شوند. این تجربه، مرا به سوی پیوند علم و عمل هدایت کرد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، نه‌تنها روایتی از زندگی‌ام، بلکه بازتابی از جست‌وجوی بی‌وقفه‌ام برای حقیقت است. از شاگردی نزد استادان گران‌قدر تا نقد متون و تلاش برای پیوند علم و عمل، هر لحظه از این مسیر، درس‌هایی از تواضع، شجاعت و تعهد به من آموخت. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در میراث علمی حوزه‌ها و ضرورت بازنگری در آموزش علوم دینی و تجربی. امید است که این خاطرات، الهام‌بخش نسل‌های آینده در مسیر علم و معرفت باشد.