متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 726

مقدمه

در یکی از جلسات درس‌گفتارم، هنگامی که سخن از تأثیر موجودات بر یکدیگر و نقش نگاه و اندیشه در تحول وجودی انسان به میان آمد، دلم می‌خواست سخنانم نه تنها برای طلاب و شاگردانم، بلکه برای هر جوینده حقیقتی که در پی کمال است، راهگشا باشد. این گفتگوها، که گویی از عمق جانم برمی‌خیزند، بازتاب تأملاتم در باب انسان، خداوند، و پیوند عمیق میان آن‌هاست. آنچه در این مجموعه، که نامش را «گفتگوهای صمیمی» نهاده‌ام، می‌خوانید، شرحی است از تجربه‌ها و اندیشه‌هایم که در لحظه‌لحظه زندگی‌ام با آن‌ها زیسته‌ام. از تأثیر نگاه به سبزه و عالم گرفته تا ضرورت تمرین معنوی با پروردگار، هر کلمه در این گفتگوها دعوتی است به تأمل در حقیقت وجود و راه‌های رسیدن به آن.

بخش اول: تأثیر متقابل موجودات و نقش نگاه در تحول وجودی

روزی در جمع شاگردانم از تأثیر موجودات بر یکدیگر سخن می‌گفتم. باورم این است که هر آنچه در این عالم می‌بینیم و با آن هم‌نشین می‌شویم، بر روح و جانمان اثر می‌گذارد. اسلام به ما می‌آموزد که از هم‌نشینی با کسانی که از یاد خدا غافل‌اند پرهیز کنیم، نه به این معنا که آن‌ها نجس‌اند، بلکه به این دلیل که روحشان با روح ما درهم می‌آمیزد. وقتی به سبزه نگاه می‌کنی، گویی سبزی در وجودت رخنه می‌کند؛ وقتی به عالم می‌نگری، علم در جانت می‌نشیند. این تأثیر متقابل، قانونی است که خداوند در هستی نهاده است.

روزی در باغی قدم می‌زدم و به سبزه‌های تازه‌روییده نگاه می‌کردم. حس کردم گویی روحم سبک‌تر شده و آرامشی عمیق در من جریان یافته است. به شاگردانم گفتم: «نگاهتان را مراقبت کنید. آنچه می‌بینید، شما را می‌سازد. اگر به آب روان نگاه کنید، روحتان جاری می‌شود؛ اگر به عالم بنگرید، علم در وجودتان ریشه می‌دواند.» این نگاه و تأمل، انسان را دگرگون می‌کند و او را به سوی کمال هدایت می‌نماید.

بخش دوم: نقش اندیشه و خواب در شکل‌گیری وجود

در یکی از جلسات، سخن از اندیشه و خواب به میان آمد. به شاگردانم گفتم: «آنچه می‌اندیشید و آنچه در خواب می‌بینید، شما را می‌سازد. انسان با انتخاب آنچه می‌بیند و می‌اندیشد، وجود خود را شکل می‌دهد.» روزی در خلوت خود به این می‌اندیشیدم که چگونه خواب‌هایمان، حتی اگر به ظاهر ساده باشند، آیینه حالات درونی‌مان هستند. به شاگردانم آموختم که نود و پنج درصد خواب‌ها تعبیری معنوی ندارند؛ بلکه روان‌شناختی، بهداشتی، یا درمانی‌اند. این خواب‌ها گاه نشان‌دهنده بیماری‌های جسمی یا روانی‌اند و می‌توانند ابزاری برای تشخیص و درمان باشند.

یادم می‌آید شبی خواب عجیبی دیدم که گویی در میان انبوهی از تصاویر پراکنده گرفتار شده بودم. وقتی بیدار شدم، به این فکر افتادم که این خواب، بازتاب آشفتگی‌های ذهنم بود. به شاگردانم گفتم: «خواب‌ها گاهی فریاد روح‌اند. اگر کسی خوابش را به طبیب بگوید، می‌تواند ریشه بیماری‌اش را بیابد. ما به بیمارستان‌هایی نیاز داریم که خواب‌ها را درمان کنند، نه فقط بدن را.» این باور من است که خواب‌ها پلی‌اند میان ضمیر خودآگاه و ناخودآگاه، و اگر درست فهمیده شوند، راهگشای سلامت و تعالی‌اند.

بخش سوم: وحدت دیانت و سیاست

در یکی از درس‌گفتارهایم، از سخن یکی از عالمان دینی نقل کردم که می‌گفت: «سیاست عین دیانت است.» این سخن برایم عمیق بود، چرا که دیانت و سیاست، هر دو در خدمت هدایت انسان به سوی حقیقت‌اند. اما مشکلی که در جامعه ما وجود دارد، این است که اغلب تصدیقاتی به ما القا می‌شود بدون آنکه تصور درستی از آن‌ها داشته باشیم. به شاگردانم گفتم: «تا وقتی ندانید خدا چیست، چگونه می‌توانید بگویید خوب است یا بد؟ تا ندانید اسلام چیست، چگونه می‌توانید آن را خوب یا بد بخوانید؟»

یادم می‌آید روزی با یکی از شاگردانم بحث می‌کردم و او با حرارت از خوبی‌های اسلام سخن می‌گفت، اما وقتی از او پرسیدم: «اسلام چیست؟»، پاسخی نداشت. به او گفتم: «ما را با تصدیقات شست‌وشوی مغزی می‌دهند. باید اول تصورات را به ما بدهند، سپس تصدیق کنیم.» این باور من است که بدون تصور صحیح، هر تصدیقی به گمراهی می‌انجامد. باید از کودکی به فرزندانمان تصورات درست بیاموزیم تا خودشان بتوانند خوب و بد را تشخیص دهند.

بخش چهارم: تشخص در قرآن و ابهام مفاهیم

روزی در بحثی قرآنی، به مفهوم تشخص پرداختم. در قرآن کریم، این واژه دو بار آمده، اما معنای آن گاهی روشن نیست. به شاگردانم گفتم: «چگونه می‌توانیم از تشخص سخن بگوییم وقتی معنای آن را دقیق نمی‌دانیم؟» این باور من است که مفاهیم قرآنی باید به‌دقت تعریف شوند تا از سوءتفاهم جلوگیری شود. انسان، ظهور فعل الهی است، نتیجه عشق پروردگار، اما تنها خداوند شخص حقیقی است. ما شاگردان او هستیم، شکسته‌های نور او، که در این عالم به ظهور آمده‌ایم.

﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾ (قرآن کریم، سوره قصص، آیه 88: هر چیز جز وجه او نابودشدنی است). این آیه برایم همیشه یادآور این حقیقت بوده که تشخص ما، تنها در پرتو خداوند معنا می‌یابد. به شاگردانم گفتم: «ما ظهور فعل او هستیم، اما او شخص است و ما جلوه‌های او.»

بخش پنجم: تعادل میان نگاه کل‌نگر و توجه به جزئیات

روزی به شاگردانم گفتم: «ما همیشه بالا را نگاه می‌کنیم، اما زیر پایمان را نمی‌بینیم.» این تمثیل برایم از تجربه‌ای واقعی برآمد. روزی در مسیری سنگلاخی قدم می‌زدم و چنان غرق تماشای آسمان بودم که نزدیک بود به زمین بیفتم. به خودم گفتم: «انسان باید در کنار آرمان‌های بزرگ، به جزئیات زندگی نیز توجه کند.» این باور من است که بدون توجه به زیر پا، هر گام به سوی بالا ممکن است به سقوط بینجامد. در سلوک معنوی نیز همین‌گونه است: باید در کنار قنوت و دعا، به آنچه در اطرافمان می‌گذرد دقت کنیم.

بخش ششم: نگاه اولیای خدا به حق

روزی از اولیای خدا سخن می‌گفتم و به شاگردانم آموختم که آن‌ها ابتدا حق را می‌بینند و سپس به اشیاء می‌نگرند. این نگاه، وجودشان را از آلودگی‌های دنیوی پاک می‌کند. یادم می‌آید فیلمی دیده بودم که شخصیتی در آن چنان صاف و بی‌آلایش بود که گویی هیچ‌کس را آزار نمی‌داد، حتی دشمنانش را. به خودم گفتم: «این است راه اولیای خدا.» آن‌ها با خدا تمرین می‌کنند، با او درگیر می‌شوند، و این تمرین آن‌ها را به کمال می‌رساند.

به شاگردانم گفتم: «اگر روزی یک ساعت، دو ساعت، با خداوند خلوت کنید و با او تمرین کنید، خواهید دید که چگونه وجودتان دگرگون می‌شود. این کار از خدمت به خلق و علم‌آموزی هم فراتر است.» این باور من است که ارتباط عاشقانه با پروردگار، کلید تعالی است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از عمق جانم برآمده‌اند، دعوتی‌اند به تأمل در حقیقت وجود و راه‌های رسیدن به کمال. هر بار در جمع شاگردانم از تأثیر نگاه، اندیشه، و خواب سخن می‌گفتم، یا از وحدت دیانت و سیاست، یا از ضرورت تمرین با پروردگار، هدفم این بود که آن‌ها را به سوی خودشناسی و خداشناسی هدایت کنم. این درس‌گفتارها، که اکنون به‌صورت مکتوب پیش روی شماست، بازتاب تجربه‌ها و تأملاتم در زندگی است. امیدوارم این کلمات، که از دل برآمده‌اند، بر دل شما نیز بنشینند و راهگشای شما در مسیر حقیقت باشند.