متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 727

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، به لحظه‌هایی از زندگی و تأملاتم اشاره کرده‌ام. این خاطرات، شرح تفصیلی همان لحظه‌ها و اندیشه‌هایی است که شاید در خلال سخنانم به‌صورت گذرا بیان شده باشند. آنچه در این مجموعه، با عنوان «گفتگوهای صمیمی»، پیش روی شماست، روایتی است از زیستن در سایه معرفت الهی، تربیت انسانی، و تلاش برای فهم عمیق اسما و صفات پروردگار. این نوشته‌ها نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن و چگونه به خداوند نزدیک شدن. با زبانی ساده اما ژرف، می‌کوشم شما را به دنیای این تأملات ببرم، گویی در کنارم نشسته‌اید و با هم از حقیقت سخن می‌گوییم.

بخش اول: تربیت متعادل، کلید زندگی کریمانه

اهمیت پرورش متعادل فرزندان

همیشه در جمع شاگردانم تأکید می‌کردم که تربیت فرزندان و زندگی خانوادگی، باید بر پایه تعادل باشد. نمی‌شود آدمی فرزندانش را یا عافیت‌طلب بار بیاورد یا گرفتار فقر و حقارت کند. عافیت‌طلبی، بچه‌ها را پرتوقع و خودراضی می‌کند؛ طوری که گمان می‌برند دنیا به کامشان است و هرچه بخواهند باید فراهم شود. از آن سو، اگر فقر و محرومیت را به فرزندان تحمیل کنیم، عقده‌ای می‌شوند و از زندگی دلزده. می‌گفتم: باید بچه‌ها را «آقا» بار آورد، بزرگوار بار آورد. یعنی نه اسیر مادیات شوند و نه گرفتار احساس حقارت.

این تربیت متعادل، ریشه در سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام دارد. انسان باید کرامت نفس داشته باشد، قناعت پیشه کند و با ایثار زندگی کند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا
(سوره فرقان، آیه ۶۷)؛ یعنی: «و کسانی که چون هزینه کنند نه اسراف می‌کنند و نه تنگ‌می‌گیرند، و میان این دو میانه‌روی دارند.» این آیه، نقشه راهی است برای زیستنی متعادل که نه به اسراف می‌رسد و نه به محرومیت.

مدیریت منابع با قناعت

مثالی که برای شاگردانم می‌آوردم: شیشه پنیر را در نظر بگیرید. اگر بی‌حساب‌و‌کتاب مصرفش کنید، فردا تمام می‌شود. اما اگر با دقت و برنامه مصرف کنید، نه‌تنها خودتان سیر می‌شوید، بلکه دیگران هم بهره می‌برند. این یعنی مدیریت منابع. نه باید آن‌قدر بخورید که به اسراف برسید، نه آن‌قدر کم که گرسنه بمانید و عقده‌ای شوید. باید چشم و دل خودمان و فرزندانمان را سیر کنیم؛ نه به پرخوری و نه به محرومیت.

این نگاه، ریشه در همان میانه‌روی قرآنی دارد. باید طوری زندگی کنیم که نه به خودمان ظلم کنیم و نه به دیگران. این مدیریت، به فرزندانمان می‌آموزد که با قناعت و کرامت زندگی کنند، نه با حرص و طمع یا احساس کمبود. از منظر روان‌شناسی هم، این تعادل مانع از خودشیفتگی یا عقده‌های روانی می‌شود و شخصیتی سالم و متعادل می‌سازد.

بخش دوم: خداوند، حقیقتی زنده و بی‌پایان

خداوند، منبعی که تمام نمی‌شود

به شاگردانم می‌گفتم: «پنیرها تمام می‌شود، ولی خدا تمام نمی‌شود.» این جمله، چکیده‌ای از یک حقیقت عمیق است. منابع مادی محدودند، اما نعمت الهی بی‌کران است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا
(سوره نحل، آیه ۱۸)؛ یعنی: «و اگر نعمت‌های خدا را شماره کنید، هرگز نمی‌توانید آن را بشمارید.» باید دلمان را به این منبع بی‌پایان گره بزنیم. هرچه از خدا بخواهیم، نه‌تنها کم نمی‌شود، بلکه بیشتر هم می‌شود. این توکل، انسان را از حرص و طمع نجات می‌دهد و به او آرامش می‌بخشد.

شخصیت‌بخشی به اسما و صفات الهی

روزی که از مربی‌ام شنیدم که نباید ذکر «لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ» را سفت و سخت گفت. می‌گفت: «شل بگو، وگرنه درویشی می‌شود.» این حرف، مرا به فکر فرو برد. خدا یک شخصیت است، نه یک مفهوم کلی. وقتی دعای جوشن کبیر را می‌خوانیم، نباید فقط الفاظ را تکرار کنیم. هر اسم، یک شخصیت است: یا الله، یا رحمان، یا رحیم، یا کریم. باید با هر اسم، به‌صورت شخصی ارتباط برقرار کنیم. قرآن کریم می‌فرماید:

لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ
(سوره حشر، آیه ۲۳)؛ یعنی: «نیست خدایی جز او.» این «هو»، یک شخصیت است، نه یک مفهوم ذهنی.

این نگاه، دعا و ذکر را از سطحی‌نگری نجات می‌دهد. وقتی با خدا به‌صورت یک شخص حرف می‌زنیم، خودمان هم شخصیت پیدا می‌کنیم. در سجده، که اوج بندگی است، این ارتباط شخصی عمیق‌تر می‌شود. می‌گفتند سجده، جای امتحان است. اگر طمع کنی و دنبال چیزهای غیرخدایی بروی، نمازت باطل می‌شود. اما اگر با اخلاص سجده کنی، مزد الهی را می‌گیری.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، کلید معرفت

بارها به شاگردانم گفته‌ام: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فقط یک عبارت نیست، بلکه کلیدی است برای ورود به معارف الهی. این چهار اسم – بسم، الله، رحمان، رحیم – هر کدام یک شخصیت‌اند. وقتی می‌گویی «بسم»، گویی پله‌ای بالا می‌روی. بعد «الله»، «رحمان»، «رحیم»؛ انگار داری با خدا بازی می‌کنی، بازی‌ای که خودش به ما یاد داده. این ذکر، طلسمی است که قلب را باز می‌کند و انسان را به خدا نزدیک‌تر می‌کند. اولیای خدا به جایی می‌رسند که ذکرشان فقط همین می‌شود: بسم الله الرحمن الرحیم، بسم الله الرحمن الرحیم. این تکرار، آن‌ها را به تشخص الهی می‌رساند.

بخش سوم: تأمل در ادعیه و معرفت تدریجی

نقد سطحی‌نگری در خواندن ادعیه

یکی از شاگردانم می‌گفت: «مفاتیح‌الجنان را زیر و رو کردم، اما چیزی عایدم نشد.» خندیدم و گفتم: «مفاتیح‌الجنان، نه مفاتیح‌الجنون است!» مثل این است که بخواهی یک داروخانه را یک‌جا قورت بدهی. ادعیه، مثل دارو هستند؛ باید تکه‌تکه و با دقت مصرف شوند. اگر بی‌تأمل و بدون فهم بخوانی، نه‌تنها سودی ندارد، بلکه خسته‌ات می‌کند. باید با هر دعا، با هر ذکر، ارتباطی عمیق برقرار کنی. قرآن کریم می‌فرماید:

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
(سوره رعد، آیه ۲۸)؛ یعنی: «آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.» این آرامش، با فهم و اخلاص به دست می‌آید، نه با تکرار بی‌روح.

ارجحیت مفاتیح‌الجنان

همیشه از شیخ عباس قمی و مفاتیح‌الجنانش با احترام یاد می‌کردم. این کتاب، با آن که ساده است، صفا و اخلاصی دارد که هیچ کتاب دیگری به پایش نمی‌رسد. زادالمعاد مرحوم مجلسی و کتاب‌های دیگر، هرچند علمی‌ترند، اما صمیمیت و تأثیر مفاتیح را ندارند. شیخ عباس، مردی بود که خدا را به‌صورت شخصی می‌دید. پسرش می‌گفت: «اگر پدرم به چادر تکیه می‌گفت بایست، می‌ایستاد!» این صفا، این اخلاص، مفاتیح را جاودانه کرده است.

تواضع عالمان دینی

داستانی از شیخ عباس قمی که خواب دیده بود مرده می‌خورد. سراسیمه پیش یکی از عالمان دینی رفت و گفت: «این چه خوابی است؟» آن عالم گفت: «من هم نمی‌دانم، شاید هر دو مرده‌خور شده‌ایم!» بعد با هم فکر کردند و شیخ عباس گفت: «شاید گاهی در منبر، احادیث را درست نقل نمی‌کنم و این خطاست.» از آن روز، تصمیم گرفت همه‌چیز را از روی متن بخواند تا مبادا حقی از معصوم ضایع شود. این تواضع، این خودانتقادی، مرا همیشه به شگفتی وامی‌داشت. عالمان واقعی، هیچ عیبی در خودشان نمی‌دیدند، اما همیشه دنبال کمال بودند.

بخش چهارم: خدا، حقیقتی ملموس و نزدیک

خداوند، نه مفهوم ذهنی، بلکه حقیقتی زنده

بارها به شاگردانم هشدار می‌دادم: خدا را از آسمان‌ها پایین بیاورید! ما خدا را آن‌قدر بالا برده‌ایم که دیگر به دردمان نمی‌خورد. خدا یک حقیقت زنده است، یک شخصیت است که راه می‌رود، می‌جنبد، با ما حرف می‌زند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ
(سوره حدید، آیه ۴)؛ یعنی: «و او با شماست هر کجا که باشید.» وقتی بچه بودم، با برادرم به قبرستان می‌رفتیم. او کوچک بود و می‌ترسید. می‌گفت: «این کیست زیر چرخ؟» می‌گفتم: «نترس، این‌ها له نمی‌شوند!» حالا می‌گویم: خدا را هم اگر زیر چرخ ببینی، نترس! نگاهش کن، با او حرف بزن. خدا آن‌قدر نزدیک است که می‌توانی او را حس کنی.

شناخت تدریجی خدا

می‌گفتم: خدا را نمی‌شود یک‌جا بغل کرد. مثل کعبه است که باید دورش طواف کنی، تکه‌تکه، پله‌پله. خدا خودش گفته: «یا الله، یا رحمان، یا رحیم، یا کریم.» هر اسم، یک پله است. باید دانه‌دانه، با حوصله، خدا را شناخت. قرآن کریم می‌فرماید:

فَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ
(سوره محمد، آیه ۱۹)؛ یعنی: «بدانید که هیچ خدایی جز او نیست.» این دانستن، تدریجی است. باید با هر اسم، با هر صفت، ارتباط برقرار کنی تا به او برسی.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از زیستن در سایه معرفت الهی. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: زندگی، تربیت، و عبادت، همه باید با تعادل و اخلاص باشد. خدا را باید به‌صورت یک شخصیت زنده دید، نه یک مفهوم ذهنی. اسما و صفاتش را باید پله‌پله شناخت و با هر کدام، ارتباطی عمیق برقرار کرد. این مسیر، مسیری است که انسان را به کرامت، قناعت، و قرب الهی می‌رساند. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در این حقایق دعوت کند و نوری باشد بر راهتان.