متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (736)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تأملاتم اشاره کرده‌ام که شاید در لحظه، گذرا به نظر آمده باشند. اما این خاطرات، که اکنون پیش روی شماست، شرحی است مفصل از همان لحظه‌های تأمل‌برانگیز؛ لحظه‌هایی که در آن‌ها از علوم انسانی، اخلاق خانوادگی و عرفان اسلامی سخن گفته‌ام. این روایت‌ها، بازتاب عمق دانش، تعهد معنوی و دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی‌ام هستند که با زبانی صمیمی و از منظر خودم به رشته تحریر درآمده‌اند. آنچه می‌خوانید، نه تنها تأملاتی در باب مسائل علمی و معرفتی است، بلکه دعوتی است به زیستن با محبت، تعادل و آگاهی در جهانی که نیازمند اصلاح و هدایت است.

بخش اول: نقد علوم انسانی و ضرورت اصلاح روش‌های آموزشی

در جمع طلاب و دانشجویان، از چالش‌های علوم انسانی سخن می‌گفتم. همیشه باور داشتم که بی‌راهه رفتن در این علوم، از خفتن بدتر است. بی‌راهه رفتن، آدمی را خسته می‌کند، بی‌نتیجه می‌گذارد و گاه به سردرگمی و بی‌اعتقادی می‌کشاند. وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (قرآن کریم، زخرف: ۳۶؛ هر که از یاد خدا روی‌گردان شود، شیطانی برایش می‌گماریم که همدم او باشد). این آیه، گویی هشدار می‌دهد که دوری از حقیقت، انسان را به گمراهی می‌کشاند.

علوم انسانی، اگر بدون روش تحقیق و نظرپردازی اصیل باشد، به جای روشنگری، به تشتت و شک می‌انجامد. برخی عالمان دینی، این علوم را مشکل‌آفرین می‌دانستند، چرا که به جای تقویت ایمان و معرفت، به بی‌اعتقادی و دوری از خدا منجر شده‌اند. أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (قرآن کریم، انعام: ۵۰؛ آیا تفکر نمی‌کنید؟). این آیه، مرا به تأمل وامی‌داشت که علوم انسانی باید با روش‌های دقیق و نافع بازسازی شوند تا به جای سردرگمی، راهگشا باشند.

بارها از فقدان روش‌های تحقیق و گشایش فکری در این علوم گلایه کرده‌ام. علوم انسانی کنونی، گاه فاقد سند و استدلال است و استادان نمی‌توانند دانشجویان را اقناع کنند. روزی یکی از استادان دانشگاه به من گفت که اگر دانشجویی اشکال کند، او را به دفتر انجمن اسلامی می‌فرستد تا نامش ثبت شود! این روش، نه تنها پرسش‌گری را سرکوب می‌کند، بلکه مانع رشد فکری است. وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ (قرآن کریم، شوری: ۳۸؛ و کارشان با مشورت میان خودشان است). این آیه، ارزش گفت‌وگو و نقد را به من یادآوری می‌کرد.

هزینه‌های کلان برای آموزش علوم انسانی غیرمؤثر، مرا به فکر فرو می‌برد. چرا منابع کشور صرف چیزی می‌شود که سودی ندارد؟ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (قرآن کریم، انعام: ۱۴۱؛ و اسراف نکنید که خدا اسراف‌کاران را دوست ندارد). باید روش‌های آموزشی را اصلاح کنیم تا علم دینی، راهگشای مشکلات باشد. روزی با طنز گفتم که برخی می‌خواهند قبر ملاصدرا را از بصره به ایران بیاورند! این کار، نمونه‌ای از اقدامات غیرضروری است که منابع را هدر می‌دهد. وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (قرآن کریم، مؤمنون: ۳؛ و کسانی که از بیهودگی روی‌گردانند).

بخش دوم: اخلاق در خانواده

در درس‌گفتارهایم، بارها از اهمیت محبت در خانواده سخن گفته‌ام. قرآن کریم، هدایت را برای همه انسان‌ها، اعم از مؤمن و کافر، می‌داند: هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ (قرآن کریم، بقره: ۱۸۵؛ هدایت برای مردم و نشانه‌های روشن از هدایت و جدایی حق از باطل). این آیه، مرا به این باور رساند که همه انسان‌ها، در هر حالتی، ظرفیت هدایت دارند.

انسان‌ها تغییرپذیرند؛ گاه مؤمن‌اند و گاه در کفر غوطه‌ور. إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (قرآن کریم، معارج: ۱۹؛ به‌راستی انسان حریص آفریده شده است). می‌گفتم وقتی ظهر به خانه می‌رویم، باید ببینیم حالمان چگونه است؛ گاه شمر هستیم و گاه آرام! این تغییر حالات، مرا به تأمل در رفتارم با خانواده وامی‌داشت.

اهل علم باید با محبت و صفا به خانه روند. وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا (قرآن کریم، روم: ۲۱؛ و از نشانه‌های او این است که برایتان از جنس خودتان همسرانی آفرید تا به آن‌ها آرامش یابید). می‌گفتم طلبه‌ای که ظهر به خانه می‌رود، نباید طلبکار باشد. رفتار طلبکارانه، فرزندان را از دین دور می‌کند. حدیث «کونوا لنا زینا و لا تکونوا علینا شینا» (زینت ما باشید و مایه ننگ ما نباشید) همیشه در ذهنم بود.

محبت، حتی به دشمنان، مرا به رشد معنوی می‌رساند. وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ (قرآن کریم، شوری: ۴۰؛ و کیفر بدی، بدی مانند آن است، پس هر که درگذرد و اصلاح کند، پاداش او بر خداست). می‌گفتم شب‌ها برای دشمنانم دعا می‌کنم، نه از سر نفرت، بلکه از سر عشق به هدایت. صفات معنوی مانند وحی و شهود، در همه انسان‌ها بالقوه وجود دارد و عالمان ربانی باید آن‌ها را صیقل دهند. حدیث «العلماء ورثة الأنبیاء» (عالمان وارثان پیامبران‌اند) مرا به این مسئولیت آگاه می‌کرد.

بخش سوم: نقد ترک ناسوت و تأکید بر صحت ناسوت

در درس‌گفتارهایم، از باور نادرست ترک ناسوت برای قرب الهی انتقاد می‌کردم. برخی عرفا گمان می‌کردند با انزوا و رهبانیت، به ملكوت می‌رسند، اما این اشتباه است. وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا (قرآن کریم، قصص: ۷۷؛ و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات را از دنیا فراموش نکن). انبیا و اولیا، با زندگی متعادل در ناسوت، به ملكوت دست یافتند.

صحت ناسوت، شرط سیر به ملكوت است. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ (قرآن کریم، بقره: ۱۷۲؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که روزی‌تان کرده‌ایم بخورید). مثال هواپیما را می‌زدم: هواپیما بدون چرخ‌های سالم، نه می‌تواند برخیزد و نه بنشیند. انسان نیز بدون ناسوت سالم، به ملكوت نمی‌رسد.

انزوا و رهبانیت، گاه به مشکلات روانی منجر شده است. وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ (قرآن کریم، حدید: ۲۷؛ و رهبانیت را که خود ابداع کرده بودند، بر آنان ننوشتیم). چله‌نشینی نادرست، که به ترک زندگی می‌انجامد، طفاله چله است. چله‌نشینی صحیح، انجام وظایف روزمره با عبادت است. وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (قرآن کریم، انسان: ۲۵؛ و نام پروردگارت را صبح و شام یاد کن).

نماز، معراج مؤمن است. سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا (قرآن کریم، طه: ۱۳۰؛ پیش از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن، پروردگارت را به ستایش تسبیح کن). حدیث «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِن» (نماز معراج مؤمن است) مرا به این باور رساند که عبادت در ناسوت، راه ملكوت است. زندگی متعادل انبیا، الگویی برای ماست.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب تأملاتم در باب علوم انسانی، اخلاق خانوادگی و عرفان اسلامی است. همیشه در پی اصلاح روش‌های آموزشی، پرورش محبت در خانواده و تعادل میان ناسوت و ملكوت بودم. این خاطرات، دعوتی است به زیستن با آگاهی، محبت و تعهد معنوی. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در زندگی و مسئولیت‌هایتان دعوت کند، چنان‌که مرا به این تأملات واداشت.