متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (778)

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلال درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از زندگی و تجربیاتم بازگو می‌کردم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در میان بحث‌های علمی و فقهی بیان می‌شدند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌صورت مفصل‌تر و با نگاهی عمیق‌تر روایت شوند. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاش کرده‌ام تا با زبانی صمیمی و در عین حال آمیخته به تأملات علمی و معرفتی، شما را به دنیای تجاربم دعوت کنم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده زندگی شخصی من، بلکه آیینه‌ای از چالش‌ها، دغدغه‌ها و آرمان‌هایم در مسیر علم، دین و اصلاح جامعه است. هر بخش از این خاطرات، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مسائل اجتماعی، فقهی و اخلاقی، که با عمق دانش و تعهد معنوی به رشته تحریر درآمده است.

بخش اول: آشوب‌های اجتماعی و ضرورت اصلاح

روزگاری را که تهران، شهری پرآشوب بود، به‌ویژه در دروازه غار، جایی که دعواها و درگیری‌ها، گاه به بهانه‌ای برای سوءاستفاده و سرقت بدل می‌شد. مردمانی از شهرها و روستاها به پایتخت می‌آمدند، با جیب‌هایی پر از پول که در کمربندهایشان پنهان کرده بودند. اما این سادگی و بی‌خبری، طعمه‌ای بود برای برخی که با ایجاد درگیری‌های ساختگی، جیب‌هایشان را خالی می‌کردند. این صحنه‌ها، که گویی نمایشی از بی‌نظمی و فقدان اخلاق بود، مرا به تأمل واداشت که چگونه می‌توان جامعه را از چنین آشوب‌هایی رهانید. این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، مرا به این باور رساند که اصلاح جامعه، نیازمند نظم اجتماعی و تربیت اخلاقی است. سرقت، هرچند عملی پیچیده و نیازمند مهارت است، اما از منظر اخلاق اسلامی، رفتاری ناپسند است که باید با آموزش و تربیت مسئولانه ریشه‌کن شود.

بخش دوم: فرهنگ گدایی و آسیب‌های آن

در تهران، با مردی از قم برخورد کردم که وضع مالی خوبی داشت، اما از گریه‌های مداومش شگفت‌زده شدم. وقتی از او پرسیدم که چرا این‌گونه گریه می‌کند، گفت که خواهرزاده‌اش هر روز از قم می‌آید و با بهانه‌های مختلف، از او پول می‌طلبد. او گریه می‌کرد تا شاید این رفتار، خواهرزاده‌اش را شرمنده کند و از این عادت دست بکشد. این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چگونه فرهنگ گدایی، حتی در روابط خانوادگی، شخصیت انسان را تخریب می‌کند و به بدبختی می‌انجامد. به او گفتم که این رفتار، نه‌تنها به رشد شخصیت آن جوان کمک نمی‌کند، بلکه او را به وابستگی و بی‌مسئولیتی سوق می‌دهد. این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره‌ای گذرا داشتم، مرا به این باور رساند که تربیت مسئولانه و تقویت استقلال، کلید اصلاح روابط خانوادگی و اجتماعی است.

در جای دیگری، با تأسف دیدم که برخی کودکان را برای گدایی آموزش می‌دهند، عملی که نه‌تنها شخصیت آن‌ها را تخریب می‌کند، بلکه آن‌ها را به سوی بدبختی سوق می‌دهد. این رفتار، که ریشه در سوءاستفاده از احساسات دیگران دارد، مانع از رشد شرم و مسئولیت‌پذیری در جامعه می‌شود. به یکی از این افراد گفتم: «به جای آموزش گدایی به کودکان، باید آن‌ها را برای استقلال و کرامت انسانی تربیت کرد.» این دیدگاه، که ریشه در روان‌شناسی اسلامی دارد، بر لزوم اصلاح روش‌های تربیتی تأکید می‌کند.

بخش سوم: احترام به عالمان و ضرورت علم‌آموزی

روزی در مدرسه، جوانی انقلابی را دیدم که به عالمان بزرگی چون ملاصدرا و علامه طباطبایی توهین می‌کرد. او بدون تسلط بر متون علمی، سخنانی غیرمستند می‌گفت و جرات پاسخگویی نداشت. به او گفتم: «تو که هنوز مختصر را نخوانده‌ای، چگونه از جلد هفتم اسفار سخن می‌گویی؟» این ماجرا، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کرده‌ام، مرا به تأمل واداشت که نقد عالمان، نیازمند تسلط علمی است. به او گفتم که اگر نتوانی مختصرت را درست بخوانی، در مدرسه چنان برخوردی می‌کنم که از کرده‌ات پشیمان شوی! این تجربه، مرا به این باور رساند که حوزه‌های علمی باید پویا و علمی شوند، نه جایگاهی برای قلدری و اظهارنظرهای بی‌پایه.

با جمعی از طلاب نزد یکی از عالمان بزرگ رفتیم و از او خواستیم که جلوی این‌گونه رفتارها را بگیرد. او با عدالت و حکمت، این جوان را از ادامه سخنان بی‌اساس بازداشت. این ماجرا مرا به این باور رساند که حوزه‌ها باید به بانک اطلاعاتی مجهز شوند تا آرای علمی ثبت و بررسی شوند. همچنین، موضوع‌شناسی و ملاك‌شناسی در فقه، از قاطی کردن حکم و موضوع جلوگیری می‌کند. این دیدگاه، که ریشه در روش‌شناسی فقهی دارد، بر ضرورت اصلاح ساختارهای آموزشی در حوزه‌ها تأکید می‌کند.

بخش چهارم: بیان درست دین و چالش‌های آن

زمانی را که از خود می‌پرسیدم: چرا دین به‌درستی بیان نمی‌شود؟ گویی برخی از ما، به جای آنکه حقیقت اسلام را با دقت و روشنی نشان دهیم، آن را در قالب‌های نادرست عرضه می‌کنیم. در درس‌گفتارهایم نیز به این نکته اشاره کردم که اگر اسلام به‌درستی بیان شود، عظمت و زیبایی آن آشکار خواهد شد. این تجربه مرا به این باور رساند که تبلیغ دین، نیازمند دقتی علمی و بیانی روشن است تا حقیقت آن برای همگان آشکار شود. این دیدگاه، که ریشه در علوم قرآنی دارد، بر اصلاح روش‌های تبلیغی تأکید می‌کند.

بخش پنجم: تربیت مسئولانه و استقلال کودکان

روزی را که در بازار شیخان، مردی را دیدم که با زحمت، بار سنگینی را حمل می‌کرد. وقتی از او پرسیدم چرا فرزندانش به او کمک نمی‌کنند، گفت که آن‌ها را برای کار و مسئولیت تربیت نکرده است. این ماجرا مرا به تأمل واداشت که چرا کودکان ما استقلال ندارند؟ به او گفتم: «باید از کودکی به فرزندانت مهارت‌های زندگی مانند خرید و فروش بیاموزی.» این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره‌ای گذرا داشتم، مرا به این باور رساند که تربیت غیرمستقل، کودکان را به گدایی، دزدی یا آلودگی سوق می‌دهد.

همیشه تأکید می‌کردم کودکان باید از سنین پایین حساب بانکی داشته باشند و با پول خود معامله کنند. حتی اگر صد تومان باشد، باید یاد بگیرند که چگونه خرید کنند، بفروشند و مسئولیت بپذیرند. این دیدگاه، که ریشه در اقتصاد اسلامی دارد، بر ضرورت تربیت مسئولانه و تقویت استقلال مالی تأکید می‌کند. وابستگی به والدین، مانع از رشد شخصیت کودکان می‌شود و جامعه‌ای ضعیف و مفلوک به بار می‌آورد.

بخش ششم: استعمار، هویت ملی و اصلاح فرهنگ دینی

روزی را که در مشهد، با تأسف دیدم که نام‌های صحن‌های حرم امام رضا (ع) را به عربی تغییر داده‌اند. به مسئول آنجا گفتم: «چرا اینجا را عربستان کرده‌اید؟ نام‌ها را به فارسی بگذارید!» این ماجرا مرا به فکر فرو برد که استعمار، چگونه هویت ملی ما را تخریب کرده و قاره آسیا را به عقب‌ماندگی کشانده است. این تجربه، که در درس‌گفتارهایم نیز به آن اشاره کردم، مرا به این باور رساند که حفظ هویت ملی و اصلاح فرهنگ دینی، از ضروریات است.

در جای دیگر، از خشونت و ازدحام در اماکن مذهبی متأثر شدم. در درس‌گفتارهایم، با استناد به قرآن کریم گفتم:

لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ

(صدایتان را نزد رسول خدا بلند نکنید). این آیه، مرا به تأمل واداشت که ادب در زیارت، از اصول اخلاق اسلامی است. رفتارهای غیرمؤدبانه، مانند ازدحام و سوار شدن بر یکدیگر، با شأن این اماکن سازگار نیست.

همیشه بر تربیت رزمی طلاب تأکید داشتم. طلبه باید قوی باشد، نه برای خود، بلکه برای دفاع از مردم. ضعف جسمانی عالمان، مانع از ایفای نقش اجتماعی آن‌هاست. همچنین، از انجماد فرهنگی در برخورد با زنان انتقاد کردم. فمینیسم، نتیجه محدودیت‌هایی است که ما بر زنان تحمیل کرده‌ایم. زنان امروز، توانمند و فعال‌اند و باید این توانمندی را به رسمیت شناخت.

در فقه، موضوعات با زمان تغییر می‌کنند. در درس‌گفتارهایم، با استناد به قرآن کریم گفتم:

فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ

(پس ولی او املا کند). این آیه نشان می‌دهد که احکام باید با موضوعات جدید تطبیق یابند. زنان امروز، وکیل و وزیرند و نباید به دلیل محدودیت‌های گذشته، از شهادت در محاکم محروم شوند.

از بیکاری و فقدان شغل در جامعه نیز متأثر بودم. پیشنهاد کردم شغل‌های جدیدی مانند مهرسازی ایجاد شود تا گدایی در اماکن مذهبی ریشه‌کن گردد. همچنین، از پوشش سنتی زنان، مانند چادر، انتقاد کردم و گفتم که در اسلام، ستر و پوشش مطرح است، نه حجاب به معنای امروزی. عالمان نیز باید از رفتارهای غیرمنطقی مانند استفاده مداوم از عمامه دست بکشند تا راحتی و پویایی داشته باشند.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، آیینه‌ای از دغدغه‌هایم برای اصلاح علم دینی، تربیت مسئولانه و تقویت جامعه اسلامی است. از آشوب‌های اجتماعی گرفته تا فرهنگ گدایی، از ضعف علمی حوزه‌ها تا انجماد فرهنگی، همگی نشان‌دهنده نیاز به تحول در روش‌های تربیتی، فقهی و اجتماعی است. تأکیدم بر استقلال کودکان، توانمندی زنان، تربیت رزمی طلاب و انطباق احکام با موضوعات جدید، راهکارهایی برای ساختن جامعه‌ای پویا و عادل است. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در گذشته و آینده، تا با عقلانیت و تعهد، راهی به سوی تمدن اسلامی بگشاییم.