متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۰۴

مقدمه

روزهایی را به یاد می آورم که در محضر شاگردان و طالبان علم، از دغدغه‌هایم برای اصلاح ساختارهای علمی و اجتماعی سخن می‌گفتم. این گفتگوها، که گاه در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌تفصیل بازگو شوند. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، تأملاتی است از عمق وجودم، از سال‌ها تجربه در حوزه‌های علمی، تأمل در آیات قرآن کریم، و مشاهده دردهای جامعه انسانی. این خاطرات نه‌تنها بازتاب دیدگاه‌های معرفتی و معنوی من است، بلکه تلاشی است برای دعوت به تفکر، آگاهی، و رهایی از بندهای نادانی و تقلید کورکورانه. در این بخش، از موانع پیشرفت انسان و جامعه سخن می‌گویم و با استناد به آیات نورانی قرآن کریم، راه‌هایی برای تحقق بزرگی انسان پیشنهاد می‌کنم.

بخش اول: اولویت تربیت نسل زنده

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم از حال و روز علم دینی سخن می‌گفتم. دغدغه‌ام این بود که چرا نظام آموزشی ما بیش از آنکه به رشد طلاب زنده و پویا اهمیت دهد، به تجلیل از گذشتگان مشغول است؟ به آن‌ها گفتم: «طلاب، این جوانان پرشور و زنده، سرمایه‌های آینده‌اند. اما نظام کنونی ما گاه آن‌ها را کوچک می‌کند و همه توجهش به بزرگ‌نمایی گذشتگان است.» این سخن از عمق قلبم برمی‌آمد، چرا که باور دارم اگر طلبه‌ای را با تشویق، حمایت، و رفع نیازهایش بال و پر دهیم، او می‌تواند قله‌های علم و معرفت را فتح کند. طلبه زنده است، نفس می‌کشد، فکر می‌کند، و اگر امکانات لازم در اختیارش قرار گیرد، می‌تواند رشد کند و جامعه را به سوی تعالی ببرد.

احترام به گذشتگان، امری پسندیده است، اما نباید به بهای نادیده گرفتن نسل کنونی تمام شود. به شاگردانم می‌گفتم: «آنکه از دنیا رفته، دیگر تغییری نمی‌کند، اما این طلبه جوان، اگر فقرش را برطرف کنیم، اگر او را تأیید و تشویق کنیم، می‌تواند آینده‌ای روشن بسازد.» این دیدگاه از تجربه‌ام در حوزه‌های علمی سرچشمه می‌گیرد، جایی که گاه فقر مادی و معنوی، مانع شکوفایی استعدادهای جوانان می‌شود.

بخش دوم: موانع پیشرفت جامعه انسانی

یکی از شب‌هایی که در جمع شاگردانم بودم، سخن به موانع پیشرفت انسان و جامعه رسید. به آن‌ها گفتم: «سه چیز انسان را از بزرگی‌اش دور کرده است: نادانی، تقلید کورکورانه از گذشتگان، و پیروی از مترفین.» این سه عامل، مانند زنجیرهایی، بشر را در بند نگه داشته‌اند. نادانی، ریشه بسیاری از فلاکت‌هاست. وقتی انسان به جای تفکر و آگاهی، هر سخنی را بدون بررسی می‌پذیرد، چگونه می‌تواند راه سعادت را بیابد؟

در آن جلسه، به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم که این حقیقت را به زیبایی بیان می‌کند:

قرآن کریم: «بَلْ قَالُوٓا إِنَّا وَجَدْنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّهْتَدُونَ» (سوره زخرف، آیه ۲۲)
ترجمه: بلکه گفتند: ما پدرانمان را بر آیینی یافتیم و ما به آثارشان هدایت‌شده‌ایم.

این آیه مرا به تأمل واداشت. چرا بشر این‌گونه به گذشته‌اش چنگ می‌زند؟ چرا به جای جستجوی حقیقت، به سنت‌های پدرانش بسنده می‌کند؟ به شاگردانم گفتم: «این تقلید کورکورانه، دومین مانع است. انسان گاه چنان شیفته گذشته است که حاضر نیست حتی به هدایت بهتری بیندیشد.»

نقش مترفین در گمراهی

سومین مانع، که از همه خطرناک‌تر است، تأثیر مترفین است. در آن درس‌گفتار، با حرارت از نقش اشراف و نخبگان خودمحور سخن گفتم. اینان کسانی‌اند که به نام سنت و پدران، مردم را گمراه می‌کنند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

قرآن کریم: «وَكَذَٰلِكَ مَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِى قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَآ إِنَّا وَجَدْنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّقْتَدُونَ» (سوره زخرف، آیه ۲۳)
ترجمه: و همچنین، ما پیش از تو در هیچ شهری هشداردهنده‌ای نفرستادیم مگر اینکه مترفانش گفتند: ما پدرانمان را بر آیینی یافتیم و ما به پیروی از آثارشان اقتدا می‌کنیم.

این مترفین، که گاه در لباس پیشکسوتان، کدخداها، یا نخبگان ظاهر می‌شوند، نه از سر عشق به سنت، بلکه برای حفظ قدرت و منافع خود، مردم را به تقلید دعوت می‌کنند. به شاگردانم گفتم: «اینان سیاست‌مدارانی زرنگ‌اند که سنت را بهانه می‌کنند تا بر مردم سوار شوند. آن‌ها نمی‌خواهند مردم خودشان فکر کنند.»

بخش سوم: ضرورت تفکر مستقل

در یکی از جلسات، با شاگردانم از اهمیت تفکر مستقل سخن گفتم. گفتم: «اگر کسی به شما گفت که به جای فکر کردن، به پدرانت نگاه کن، بگویید: من خودم می‌خواهم فکر کنم!» این سخن از عمق وجودم برمی‌آمد، چرا که باور دارم انسان تنها با تفکر و آگاهی می‌تواند از نادانی و گمراهی رها شود. قرآن کریم نیز این حقیقت را تأیید می‌کند:

قرآن کریم: «قُلْ أَوَلَوْ جِئْتُكُم بِأَهْدَىٰ مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَيْهِ ءَابَآءَكُمْ ۖ قَالُوٓا إِنَّا بِمَآ أُرْسِلْتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ» (سوره زخرف، آیه ۲۴)
ترجمه: بگو: اگر برایتان چیزی هدایت‌بخش‌تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافتید بیاورم؟ گفتند: ما به آنچه شما بدان فرستاده شده‌اید کافریم.

این آیه مرا به فکر فرو برد. چرا بشر در برابر هدایت جدید این‌گونه مقاومت می‌کند؟ به شاگردانم گفتم: «این تعصب به گذشته، انسان را از حقیقت دور می‌کند. اگر ما بهتر از سنت‌های پدرانمان بیاوریم، چرا نباید آن را بپذیرید؟» این مقاومت، ریشه در نادانی و تعصب دارد و مانع پیشرفت بشر می‌شود.

بخش چهارم: تأثیر جهانی ظلم و ناآرامی

یکی از خاطرات تلخم از تأمل در حال و روز جهان است. در یکی از درس‌گفتارها، با شاگردانم از تأثیر ظلم و فلاکت جهانی سخن گفتم. به آن‌ها گفتم: «جهان امروز پر از کشتار، یتیمی، و بدبختی است. این فلاکت‌ها مانند گرد و خاکی است که با وزش باد بر سر همه ما می‌ریزد.» این تمثیل را به کار بردم تا نشان دهم که هیچ‌کس، حتی آن‌هایی که خود را بی‌تفاوت می‌دانند، از تأثیرات ظلم در امان نیست.

گفتم: «تصور کنید بادی با سرعت صد کیلومتر می‌وزد. در شمال، جایی که رطوبت و سبزه است، این باد گرد و خاک چندانی برنمی‌انگیزد. اما در شهری خشک مانند قم، همین باد همه جا را پر از خاک می‌کند.» این مثال را زدم تا نشان دهم که در جوامع ناآرام و فاقد زیرساخت‌های مناسب، ظلم و فلاکت مانند گرد و خاک، آرامش را از همه می‌گیرد. حتی اگر بگوییم «ما که راحتیم»، این گرد و خاک به سراغمان می‌آید و آرامش‌مان را برهم می‌زند.

بخش پنجم: راه رهایی از بدبختی

در یکی از جلسات، با شوق و امید از راه رهایی انسان سخن گفتم. گفتم: «انسان بزرگ‌ترین مخلوق الهی است، اما سه مانع او را از این بزرگی دور کرده است: نادانی، تقلید از گذشتگان، و پیروی از مترفین.» به شاگردانم گفتم: «اگر انسان این سه را کنار بگذارد، می‌تواند مدینه فاضله‌ای بسازد، جهانی سرشار از آرامش و سعادت.»

باور دارم که انسان باید به جای پذیرش کورکورانه سخنان دیگران، به دنبال حقیقت باشد. به شاگردانم گفتم: «نگاه نکنید چه کسی سخن می‌گوید، ببینید چه می‌گوید. انظر الی ما قال ولا تنظر الی من قال.» این اصل، کلید رهایی است. اگر انسان به جای شخصیت‌محوری، به محتوای سخن توجه کند، از گمراهی نجات می‌یابد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از عمق قلبم برمی‌خیزد، دعوتی است به تأمل در موانع پیشرفت انسان و جامعه. نادانی، تقلید کورکورانه از گذشتگان، و تأثیر مترفین، سه زنجیری‌اند که بشر را از بزرگی‌اش دور کرده‌اند. اما انسان، این مخلوق والای الهی، می‌تواند با تفکر مستقل، آگاهی، و پذیرش حقیقت، راه سعادت را بیابد. در درس‌گفتارهایم، همواره شاگردانم را به این راه دعوت می‌کردم و امیدوارم این کلمات، چون بذری در دل مخاطبان، جوانه زند و به ساختن جهانی بهتر کمک کند.