متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (811)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، بارها از دغدغه‌هایم برای اصلاح علم دینی و تطبیق آن با نیازهای روز سخن گفته‌ام. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در جلساتم مطرح شده‌اند، اکنون فرصتی است تا با نگاهی عمیق‌تر، تأملاتم را درباره قرآن کریم، علم دینی، و مسئولیت عالمان در برابر جامعه بازگو کنم. این خاطرات نه‌تنها شرح تجربیات شخصی‌ام هستند، بلکه بازتابی از تعهد عمیقم به معارف قرآنی، صداقت علمی، و تلاش برای پیوند میان علوم دینی و نیازهای جامعه مدرن‌اند. در این بخش، که از درس‌گفتار سی‌وسومم الهام گرفته شده، از تکرار در آثار علمی، ضرورت نوآوری، و جایگاه بی‌نظیر حروف مقطعه در قرآن سخن می‌گویم. این روایت، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان به‌عنوان عالمان دینی در جهانی که به سرعت در حال تحول است.

بخش اول: نقد تکرار در آثار علمی

سال‌هاست که با تأسف به کتب علمی‌مان می‌نگرم، آثاری که گاه تا هشتاد درصدشان تکرار یکدیگرند. همیشه این پرسش ذهنم را مشغول می‌کرد: چرا باید وقت و توان عالمان صرف بازنویسی همان حرف‌های پیشین شود؟ این تکرار، گویی زنجیری است که نوآوری را در بند کشیده و مانع از آن شده که علوم دینی ما پاسخگوی نیازهای روز باشد. زمانی که به تفاسیر قرآنی نگاه می‌کنم، می‌بینم عالمان بزرگی چون علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، با وجود عمق و جامعیت اثرشان، به دلیل محدودیت‌های زمانی و جسمانی، گاه ناچار به تکمیل آثار پیشین شده‌اند تا خلق اثری کاملاً نو.

تفسیر المیزان را با روح المعانی مقایسه می‌کردم و درمی‌یافتم که بخش عمده این آثار، گویی از یک ریشه سرچشمه گرفته‌اند. این شباهت، هرچند نشان‌دهنده استواری سنت علمی ماست، اما هشداری است به ما که باید از تکرار بی‌ثمر دست کشیده و به سوی خلق آثاری حرکت کنیم که پاسخگوی پرسش‌های نوین باشند.

بخش دوم: محدودیت‌های عالمان و نقش ائمه

بارها به این اندیشیده‌ام که عالمان دینی، با همه بزرگی‌شان، در برابر محدودیت‌های زمان و جسم ناتوان‌اند. همیشه از خود می‌پرسیدم اگر ائمه معصومین علیهم‌السلام فرصت بیشتری داشتند، چه آثار عظیمی از تفسیر قرآن برایمان به جا می‌ماند. اما تاریخ، این فرصت را از ایشان دریغ کرد و ما امروز با اندک روایاتی از ایشان در باب قرآن روبه‌رو هستیم. این کمبود، نه از ناتوانی ایشان، بلکه از فشارهای زمانه و اجانب بود که مانع شد تا معارف قرآنی به‌صورت کامل به ما برسد.

این اندیشه مرا به این نتیجه رساند که ما، به‌عنوان وارثان این میراث، باید با جدیت بیشتری به بازسازی و توسعه معارف قرآنی بپردازیم. این مسئولیت، گویی امانتی است که از ائمه به ما رسیده و باید با نوآوری و صداقت علمی، آن را به انجام رسانیم.

بخش سوم: صداقت علمی و عدالت

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، صداقت در علم بوده است. بارها در جلساتم می‌گفتم: ادعای دانستن چیزی که نمی‌دانیم، ظلمی علمی است و نقض عدالت. عالمی که نمی‌تواند با صراحت بگوید «نمی‌دانم»، نه‌تنها به خودش، بلکه به جامعه نیز آسیب می‌رساند. این صداقت، حسن است، نه عیب. همیشه به طلاب جوان می‌گفتم: «بگویید نمی‌دانم، این نشانه فهم عمیق شماست.» این فروتنی علمی، راه را برای رشد و نوآوری باز می‌کند.

گاه عالمان، به‌جای صراحت، با ابهام سخن می‌گویند و این سردرگمی، اعتماد جامعه را به علم دینی سست می‌کند. این فرهنگ، که گاه ما را به ادعای علم همه‌جانبه سوق می‌دهد، باید اصلاح شود. علم دینی باید تخصصی، مستند، و پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه باشد.

بخش چهارم: تجربه‌ای از جزیره کیش

در اوایل انقلاب، سفری به جزیره کیش داشتم و از یک سایت فضایی بازدید کردم. وقتی وارد شدم، با دنیایی از کلیدها و پیچ‌ها روبه‌رو شدم که برایم ناآشنا بود. مسئول آنجا با اشتیاق شروع به توضیح جزئیات کرد، اما من به او گفتم: «برادر، این جزئیات را نمی‌خواهم یاد بگیرم. فقط به من بگو این‌ها کلی چه هستند.» این تجربه برایم درس بزرگی بود: علم پیچیده است و ما نباید خود را ملزم به دانستن همه چیز کنیم. باید به قدر نیاز، اطلاعات را کلی و مفید دریافت کنیم.

این تجربه مرا به این باور رساند که عالمان دینی نیز باید به‌جای پراکنده‌گویی، دانش را به‌گونه‌ای ارائه کنند که برای جامعه مفید و قابل فهم باشد. این، وظیفه‌ای است که از ما انتظار می‌رود.

بخش پنجم: نقد رسانه‌های دینی

سال‌هاست که از محتوای عامیانه و غیرمستند رسانه‌های دینی گله‌مندم. بارها می‌گفتم: چرا باید برنامه‌های رادیو و تلویزیون ما تا نیمه‌شب ادامه یابد و محتوایی ارائه دهد که گاه از عمق علمی برخوردار نیست؟ این محتوای عامیانه، مخاطبان تحصیل‌کرده را از قرآن و علوم دینی دور می‌کند. جامعه ما، جامعه‌ای مدرن و علمی است و شایسته محتوایی است که با نیازهایش همخوانی داشته باشد.

بارها تأکید می‌کردم: به‌جای برنامه‌های طولانی و بی‌کیفیت، باید چند ساعت برنامه با محتوای غنی و علمی تولید کنیم که هم برای عامه مردم و هم برای تحصیل‌کردگان جذاب باشد.

بخش ششم: ضرورت خودکفایی و نوآوری

یکی از دردها این است که جامعه دینی ما گاه در دام فرهنگی افتاده که گداپروری را ترویج می‌کند. همیشه از این فرهنگ انتقاد می‌کردم که چرا باید تصور کنیم بی‌عرضگی و وابستگی، نشانه دینداری است؟ ائمه معصومین علیهم‌السلام خودشان تولید ثروت می‌کردند و آن را برای نیازمندان هزینه می‌کردند. چرا ما نباید بتوانیم نان خود را دربیاوریم و در جهان چیزی برای عرضه داشته باشیم؟

این دغدغه مرا به این باور رساند که عالمان دینی باید پیشگام نوآوری و تولید باشند، نه اینکه تنها به مصرف منابع موجود بسنده کنند. این، راهی است که ما را به عزت و اقتدار می‌رساند.

بخش هفتم: حروف مقطعه و جامعیت قرآن

یکی از شگفتی‌های قرآن کریم، حروف مقطعه است که در هیچ کتاب آسمانی دیگری یافت نمی‌شود. در جلساتم بارها تأکید می‌کردم که این حروف، نشانه‌ای از جامعیت قرآن‌اند. آنها از موجودات ناشناخته عالم سخن می‌گویند که در آینده شناخته خواهند شد.

قرآن کریم: «يَٰمَعْشَرَ ٱلْجِنِّ وَٱلْإِنسِ إِنِ ٱسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ فَٱنفُذُوا ۚ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَٰنٍ» (سوره الرحمن، آیه ۳۳)
ای گروه جن و انس، اگر می‌توانید از کرانه‌های آسمان‌ها و زمین بگذرید، پس بگذرید، جز با قدرتی نخواهید گذشت.

این آیه مرا به این باور رساند که قرآن، با معرفی موجودات غیبی مانند جن، از آینده‌ای خبر می‌دهد که بشر به ارتباط با این موجودات دست خواهد یافت. می‌گفتم: خدا کند مسلمین پیشگام این شناخت باشند.

در کودکی، تورات، زبور، و انجیل را مطالعه می‌کردم و درمی‌یافتم که هیچ‌یک از این کتب، حرفی از حروف مقطعه ندارند. این ویژگی، برتری قرآن را نشان می‌دهد و ما را به مطالعه تطبیقی این کتب دعوت می‌کند تا برتری قرآن را به‌صورت مستند اثبات کنیم.

بخش هشتم: ضرورت تحول در حوزه‌های علمی

همیشه به طلاب جوان می‌گفتم که از نسل پیشین ناامیدم، اما به شما امید دارم. شما که با علوم مدرن مانند فیزیک و شیمی آشنا هستید، می‌توانید حوزه‌های علمی را به مراکز اقتدار علمی تبدیل کنید. بارها تأکید می‌کردم: حوزه‌های ما باید قدرت مناظره و اثبات برتری قرآن را داشته باشند.

این باور مرا به این نتیجه رساند که علم دینی باید مستند، کاربردی، و پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. ما باید از رموزگرایی بی‌ثمر پرهیز کنیم و به تفسیر عقلانی و علمی قرآن روی آوریم.

نتیجه‌گیری

این گفتگوها، که از درس‌گفتارهایم سرچشمه گرفته‌اند، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان به‌عنوان عالمان دینی. همیشه از تکرار در آثار علمی، محتوای عامیانه رسانه‌ها، و فرهنگ گداپروری انتقاد می‌کردم. اما در عین حال، به آینده امیدوارم؛ آینده‌ای که در آن، قرآن کریم به‌عنوان کتابی جامع، حقایق ناشناخته عالم را آشکار خواهد کرد. حروف مقطعه، نشانه‌ای از این جامعیت‌اند و ما را به سوی شناخت موجوداتی هدایت می‌کنند که روزی بشر با آنها ارتباط برقرار خواهد کرد. این مسئولیت ماست که با صداقت علمی، نوآوری، و تطبیق علوم دینی با نیازهای روز، راه را برای این آینده هموار کنیم.