متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۱۵

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلوت حوزه‌های علمیه، میان کتاب‌ها و بحث‌های فقهی و عرفانی، دغدغه‌ای عمیق در ذهنم ریشه دوانده بود: چرا فهم عمیق قرآن کریم، این کتاب آسمانی و راهنمای بشر، برای بسیاری از ما طلاب همچنان دست‌نیافتنی است؟ این پرسش، که گویی چونان بادی سرکش در کوچه‌های ذهنم می‌وزید، مرا به تأمل در روش‌های آموزشی حوزه واداشت. درس‌گفتارهایم، که بخشی از آن‌ها در این مجموعه به نام «گفتگوهای صمیمی» گرد آمده، بازتابی از همین تأملات است؛ گفتارهایی که گاه در خلال درس‌هایم به‌صورت گذرا بیان شده و اکنون در این کتاب، با عمق و جزئیات بیشتری روایت می‌شوند. در این مسیر، نه‌تنها به نقد روش‌های سنتی آموزش پرداخته‌ام، بلکه کوشیده‌ام راهی نو برای فهم قرآن، مبتنی بر ماده‌شناسی و شجاعت علمی، پیش پای مخاطبان بگذارم. این خاطرات، که با صدای صمیمی و از دل تجربه‌های زیسته‌ام برمی‌خیزد، دعوتی است به بازاندیشی در علم دینی و جستجوی معرفتی عمیق‌تر.

بخش اول: نقد روش‌های سنتی و دعوت به ماده‌شناسی

۱.۱. محدودیت‌های آموزش صرف و نحو

گاه در حوزه، ساعت‌ها پای درس صرف و نحو می‌نشستم. استادان با جدیت از فاعل و مفعول سخن می‌گفتند و ما را به حفظ «ضرب زیدٌ عمروًا» و مشتقاتش وامی‌داشتند. اما هرچه پیش می‌رفتم، حسی در درونم نجوا می‌کرد که این روش، گویی ما را از فهم عمیق معارف قرآنی دور کرده است. هزار سال است که علم دینی بر مدار صرف و نحو می‌چرخد، اما این آموزش‌ها، با همه ارزششان، نتوانسته‌اند ما را به ریشه‌های معانی قرآنی برسانند. این قواعد، قراردادی‌اند و بدون فهم ماده کلمات، نمی‌توانند کلید فهم قرآن باشند.

اگر بخواهیم قرآن را بفهمیم، باید به ماده کلمات بازگردیم. ماده‌شناسی، گویی دری است که به سوی باغ معرفت قرآنی گشوده می‌شود. بدون دانستن ماده، صورت کلمات، هرچند زیبا، کارگشا نیست. این دغدغه، سال‌ها در من ریشه داشت و مرا به بازنگری در روش‌های آموزشی واداشت.

۱.۲. نقد انتخاب ماده «ضرب»

هنوز شگفتی‌ام را وقتی برای اولین بار پرسیدم: چرا درس اول ما باید «ضرب، ضربا، ضربوا» باشد؟ چرا از «زدن» شروع کرده‌اند؟ گویی می‌خواستند ذهن ما را به خشونت و بزن‌بزن عادت دهند! این انتخاب، که ریشه‌هایش را در تصمیمات تاریخی جستجو می‌کنم، نه‌تنها به فهم معارف والای قرآنی کمکی نکرد، بلکه گاه ذهن طلاب را به سوی نگرشی خشن سوق داد. مگر نه این که علوم عرف، معرفت، و اخلاق، گنجینه‌های بی‌پایانی برای آموزش دارند؟ چرا باید از «ضرب» آغاز کنیم، وقتی می‌توانیم با «علم یعلم» یا «لطف یلطف» به سوی معرفت و مهربانی گام برداریم؟

این نقد، نه از سر خرده‌گیری، بلکه از عشق به قرآن و دغدغه اصلاح روش‌های آموزشی برمی‌خیزد. باید مواد آموزشی را بازنگری کنیم و به جای «ضرب»، مفاهیمی چون علم و معرفت را در کانون آموزش قرار دهیم.

۱.۳. ضرورت ماده‌شناسی

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شور و حرارت به طلاب گفتم: «ماده‌شناسی، اولین شرط فهم قرآن کریم است.» اگر ماده کلمات را ندانیم، گویی در تاریکی قدم برمی‌داریم. برای مثال، وقتی می‌گوییم «صیغه»، باید بدانیم ماده «صَیَغ» به چه معناست. یا وقتی از «کتاب» سخن می‌گوییم، چرا آن را به معنای مفعولی «مکتوب» می‌گیرند؟ «کتاب» مصدر است، به معنای نوشتن و ثبت، نه صرفاً چیزی نوشته‌شده. این فهم نادرست، ما را از معنای اصلی دور می‌کند.

ماده‌شناسی، نه‌تنها در حوزه، بلکه از کودکی باید آموزش داده شود. تصور کنید اگر کودکان در پیش‌دبستانی با ریشه‌های کلمات آشنا شوند، چه فهم عمیقی از زبان و قرآن در آن‌ها شکل می‌گیرد! اما افسوس که نه در مدارس ما و نه در حوزه‌ها، ماده‌شناسی جایی ندارد. این فقدان، گویی ما را از فهم زبان مادری‌مان محروم کرده است.

۱.۴. نقد تفسیر نادرست تقوا

یکی از خاطراتی که هنوز در ذهنم زنده است، لحظه‌ای بود که با شگفتی دریافتم کلمه «تقوا» را به اشتباه به «ترس» معنا کرده‌اند. در قرآن کریم آمده است:

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ

(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۲): «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا چنان که شایسته اوست پروا کنید.»

تقوا، صیانت است، مراقبت از خویش در برابر گناه، نه ترس و بزدلی! این تفسیر نادرست، گویی ما را به سوی ضعف و ترس سوق داده است. با خود می‌گفتم: «چرا باید از خدا بترسیم؟ مگر خدا دوست ما نیست؟» این ترس، نه‌تنها ایمان را متزلزل می‌کند، بلکه مانع رشد علمی و معنوی ما می‌شود.

۱.۵. دعوت به شجاعت علمی

در یکی از جلسات، با طلاب از شجاعت سخن گفتم. گفتم: «نترسید! یک وجب آن‌سوی ترس، گنج معرفت نهفته است.» ترس، گویی سدی است در برابر کشف حقایق. وقتی از سایه خود می‌ترسیم، چگونه می‌توانیم به فهم عمیق قرآن دست یابیم؟ علم دینی باید ما را به سوی شجاعت و نوآوری سوق دهد، نه به سوی ترس و محافظه‌کاری.

یکی از عالمان دینی که بسیار از او آموخته‌ام، می‌گفت که هیچ‌گاه نترسیده است. این سخن، چونان نوری در دلم تابید. شجاعت، نه‌تنها در برابر دشمنان، بلکه در برابر ترس‌های درونی و علمی، کلید موفقیت است. باید ترس را از جان خود بیرون کنیم و با صیانت و معرفت، به سوی فهم قرآن گام برداریم.

۱.۶. ضرورت بازنگری کتب آموزشی

روزی با طلاب گفتم: «این کتاب‌های آموزشی ما را باید روان‌شناسان بازنگری کنند.» چرا همه درس‌ها با «ضرب» آغاز می‌شود؟ گویی پیشینیان ما، که شاید خود تحت تأثیر شرایط تاریخی یا روانی بودند، این مواد را انتخاب کرده‌اند. اگر روان‌شناسی به کمک علم دینی بیاید، می‌توانیم کتاب‌هایی بنویسیم که نه‌تنها خشونت را ترویج نکنند، بلکه معرفت و اخلاق را در دل طلاب بکارند.

۱.۷. نقد تمرکز بر صیغه

سفری به قم داشتم. در آنجا، همه از «صیغه» سخن می‌گفتند؛ صیغه مضارع، صیغه ماضی! این تمرکز بیش‌ازحد بر صیغه‌ها، گویی ما را از معارف اصلی قرآن دور کرده است. صیغه، اگر به معنای قالب باشد، باید ماده‌اش را فهمید. ماده «صَیَغ» چیست؟ چرا این واژه را به‌درستی تحلیل نمی‌کنیم؟ این سوءتفاهم‌ها، گاه نجابت علمی ما را زیر سؤال برده است.

۱.۸. ماده‌شناسی در زندگی روزمره

به طلاب می‌گفتم: «از همین کوچه و بازار شروع کنید! جارو یعنی چه؟ پارو یعنی چه؟» ماده‌شناسی، نه‌تنها برای فهم قرآن، بلکه برای درک زبان روزمره ما ضروری است. وقتی معنای «کاغذ» یا «کتاب» را نمی‌دانیم، چگونه می‌توانیم ادعای فهم قرآن کنیم؟ این دعوت من به ماده‌شناسی، دعوتی است به فهم عمیق‌تر زبان و زندگی.

۱.۹. نقد مباحث غیرضروری

روزی با شاگردانم گفتم: «این بحث‌های آسمان و کرات، عرش و قلم را کنار بگذارید!» این مباحث، هرچند جذاب، ما را از مسائل کاربردی و روزمره دور کرده‌اند. علم دینی باید به زندگی مردم نزدیک باشد، به نیازهایشان پاسخ دهد و فهم زبانشان را عمیق‌تر کند.

۱.۱۰. فطرت در وضع لغات

در یکی از درس‌ها، از فطرت لغات سخن گفتم. لغات، بر اساس نیازهای عقلانی و فطری انسان وضع شده‌اند. وقتی به کسی می‌گوییم «الخطر»، او خطر را می‌فهمد، چون این معنا در فطرتش ریشه دارد. حتی حیوانات، بدون دانستن الف و لام، خطر را حس می‌کنند. این فهم فطری، با ماده‌شناسی در انسان‌ها تقویت می‌شود و ما را به سوی معرفت عمیق‌تر هدایت می‌کند.

۱.۱۱. نقد معنای «ضرب الله مثلاً»

روزی در کلاس، از آیه‌ای سخن گفتم که ذهنم را مشغول کرده بود:

ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا

(قرآن کریم، سوره تحریم، آیه ۱۱): «خدا مثالی زده است.»

چرا به مثال زدن، «ضرب» گفته‌اند؟ این «ضرب» به معنای ضربه نیست، بلکه تمثیل است. باید ماده «ضرب» را درست فهمید تا از سوءتفاهم‌ها جلوگیری شود. حتی در اصطلاح «ضرب سکه»، این معنا به کار رفته است. ماده‌شناسی، کلید رفع این ابهامات است.

۱.۱۲. تقوا در همه موجودات

روزی با طلاب از تقوا سخن گفتم. تقوا، صیانت است و در همه موجودات، حتی حیوانات، به‌صورت فطری وجود دارد. الاغی که از پله‌های سرازیری نمی‌رود، وقایه دارد. این صیانت، در انسان با ماده‌شناسی و فهم عمیق تقویت می‌شود. حتی در کتاب «منازل السائرین»، با همه عظمتش، تقوا به‌عنوان منزل نیامده است، چون تقوا منزل نیست، بلکه صیانت و مراقبت است.

نتیجه‌گیری

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، دعوتی است به بازاندیشی در علم دینی و روش‌های آموزشی آن. من، با همه عشقی که به قرآن و معارفش دارم، کوشیده‌ام نشان دهم که ماده‌شناسی، شجاعت علمی، و رفع ترس، کلیدهای فهم عمیق‌تر این کتاب آسمانی‌اند. نقدهایم به روش‌های سنتی، نه از سر انکار، بلکه از دغدغه اصلاح و تحول برمی‌خیزد. امیدوارم این خاطرات، که با صدایی صمیمی و از دل تجربه‌های زیسته‌ام روایت شده‌اند، خواننده را به تأمل در معرفت قرآنی و بازنگری در علم دینی دعوت کند.