متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (۸۱۷)

مقدمه

سال‌ها پیش، در میان هیاهوی درس و بحث در حوزه‌های علمیه، دغدغه‌ای عمیق در دلم ریشه دوانده بود: چگونه می‌توان قرآن کریم را نه‌تنها به‌عنوان کتابی آسمانی، بلکه به‌مثابه راهنمایی جامع برای همه شئون زندگی بشری به جهانیان عرضه کرد؟ این دغدغه، که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن اشاره کرده‌ام، مرا واداشت تا مفهوم هدایت را، که در قرآن کریم چون نگینی درخشان می‌درخشد، از منظری نو و در چارچوبی علمی و اجتماعی بکاوم. در این گفتار، که بخشی از تأملاتم در جلسه‌ای پرشور با طلاب و دانش‌پژوهان است، کوشیده‌ام تا با استناد به آیات قرآن و با نگاهی جامعه‌شناختی، هدایت را نه‌فقط امری دینی، بلکه اصلی بنیادین در ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی معرفی کنم. آنچه در ادامه می‌آید، روایتی است از این تأملات که گویی بار دیگر در محضر شما، با همان شور و صمیمیتی که در آن جلسه داشتم، بازگو می‌کنم.

بخش اول: گستردگی مفهوم هدایت در قرآن کریم

روزی در جمع طلاب، از گستردگی مفهوم هدایت در قرآن سخن گفتم. قرآن کریم، این کتاب آسمانی، هدایت را در دو ساحت عام و خاص معرفی می‌کند. هدایت عام، که همه موجودات عالم را در بر می‌گیرد، و هدایت خاص، که ویژه انسان‌ها و به‌ویژه متقین است. این مفهوم، که بیش از چند صد بار در قرآن تکرار شده، فراتر از معنای صرفاً دینی، به نظم و هماهنگی در خلقت و ساختارهای اجتماعی اشاره دارد.

قرآن کریم: «قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَىٰ» (سوره طه، آیه ۵۰)
گفت پروردگار ما کسی است که به هر چیز آفرینش آن را بخشید، سپس هدایت کرد…

این آیه، گویی دریچه‌ای به سوی فهمی عمیق‌تر از هدایت گشود. به طلاب گفتم: «هدایت عام، تنها برای انسان نیست؛ حتی یک ساختمان، اگر با اصول مهندسی ساخته نشود، از هدایت محروم است. زلزله‌ای شش ریشتری می‌آید و خانه‌ای فرو می‌ریزد، چون خلقتش را درست درک نکرده‌ایم. اما در جایی دیگر، با هشت ریشتر، تنها شاخه‌ای از درخت می‌شکند، چرا؟ چون هدایت عام در آنجا رعایت شده است.»

بخش دوم: ضرورت مطالعه علمی و عمیق قرآن

در یکی از درس‌گفتارها، با شوری که از عمق جانم برمی‌خاست، به طلاب گفتم: «قرآن کریم را نمی‌توان با عجله خواند. این کتاب، با حدود شش هزار آیه، گنجینه‌ای است که نیازمند صرف زمان و تحقیق عمیق است. اما از کجا آغاز کنیم؟ از کلیات، از مفاهیم بنیادین. اگر بخواهیم تک‌تک آیات را موشکافی کنیم، شاید دویست سال زمان بخواهد! پس بیایید سر انگشتی، اما با دقت، به سراغش برویم.» این سخن، بازتاب دغدغه‌ام برای تغییر نگاه به قرآن بود؛ نگاهی که آن را نه‌فقط کتابی برای خلوت، بلکه منبعی برای دیالوگ علمی با جهان می‌دیدم.

بخش سوم: بازنگری در نظام آموزشی علم دینی

یکی از خاطراتی که همیشه در ذهنم زنده است، نقدی بود که بر نظام‌های آموزشی علم دینی داشتم. با طلاب گفتم: «چرا قرآن کریم را درس حاشیه‌ای کرده‌ایم؟ در گذشته، درس قرآن را دم غروب، وقتی همه خسته بودند، برگزار می‌کردند. اما من می‌گویم قرآن باید اولین درس باشد، محور همه علوم دینی. مگر کتابی عظیم‌تر و علمی‌تر از قرآن داریم؟» این سخن، از دردی عمیق حکایت داشت؛ دردی از انفعال حوزه‌های علمیه و دوری از پویایی علمی. تأکید داشتم که نقد و بحث علمی باید با حفظ احترام به بزرگان باشد، چرا که حرمت عالمان، حرمت امام زمان (عج) است.

بخش چهارم: هدایت عام و ساختارهای اجتماعی

در یکی از جلسات، با مثال‌هایی ملموس، از نقش هدایت عام در زندگی روزمره سخن گفتم. مثلاً گفتم: «اگر خانه‌ای بدون نقشه مهندسی ساخته شود، نشانه فقدان هدایت عام است. زلزله می‌آید و همه چیز فرو می‌ریزد. اما اگر مهندسان با دقت نقشه بکشند، این هدایت عام است که جان و مال مردم را حفظ می‌کند.» این مثال‌ها را از زندگی روزمره می‌آوردم تا نشان دهم هدایت عام، از مهندسی ساختمان تا نظافت و بهداشت، در همه شئون زندگی جاری است.

قرآن کریم: «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ * وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ» (سوره اعلی، آیات ۱-۳)
نام پروردگار بلندمرتبه‌ات را تسبیح گوی * آن که آفرید و هماهنگ کرد * و آن که اندازه‌گیری کرد و هدایت نمود…

بخش پنجم: نقد وضعیت موجود و راهکارهای عملی

یکی از تلخ‌ترین خاطراتی که در ذهنم مانده، مشاهده وضعیت نامناسب برخی حوزه‌ها و شهرها بود. گفتم: «در شهری مثل قم، فاضلاب زیر اتاق خواب‌هاست و پشه‌ها و حشرات زندگی را مختل کرده‌اند. این کجای هدایت عام است؟» این نقدها را نه از سر خشم، بلکه از دغدغه‌ای عمیق برای اصلاح مطرح می‌کردم. از طلاب می‌خواستم که دین را عینی و اجتماعی عرضه کنند، نه ذهنی و انتزاعی. مثلاً می‌گفتم: «اگر در خانه‌ای مورچه و سوسک باشد، این نشانه نبود هدایت عام است. بیمارستان‌ها باید پاکیزه باشند، نه اینکه از کثیفی حال آدمی به هم بخورد.»

بخش ششم: کرامت طلاب و اصلاح نظام‌های مالی

روزی با حسرتی عمیق از وضعیت مالی طلاب سخن گفتم: «چرا طلبه باید برای دریافت شهریه صف بکشد؟ این فرهنگ، کرامت او را خدشه‌دار می‌کند. طلبه باید با عزت و از راه فی سبیل الله حمایت شود، نه اینکه نان فقر بخورد.» این سخن، از اعتقادم به حفظ کرامت انسانی طلاب برمی‌خاست. تأکید داشتم که نظام‌های مالی علم دینی باید اصلاح شود تا استقلال و عزت طلاب حفظ گردد.

بخش هفتم: قرآن به‌عنوان کتابی جهانی

یکی از عمیق‌ترین باورهایم این بود که قرآن کریم، کتابی برای همه موجودات و ساختارهای جهانی است. به طلاب گفتم: «قرآن را نباید به خلوت‌نشینی و مسائل صرفاً دینی محدود کرد. این کتاب، برای دیالوگ علمی با همه طوایف، از کافر تا ملحد، سخن دارد.» مثلاً آیه‌ای را می‌خواندم و می‌گفتم:

قرآن کریم: «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ» (سوره انعام، آیه ۱۱۲)
و این‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیاطین انس و جن قرار دادیم…

این آیه را تفسیر می‌کردم و می‌گفتم: «حتی دشمنان، در نظام هدایت الهی نقش دارند. آن‌ها انسان را پویاتر و قوی‌تر می‌کنند.» این نگاه، قرآن را به‌عنوان منبعی برای مدیریت جهان و هدایت همه موجودات معرفی می‌کرد.

بخش هشتم: نقش مردم در هدایت اجتماعی

همیشه بر نقش مردم در هدایت اجتماعی تأکید داشتم. می‌گفتم: «مردم، محور هدایت‌اند. عالم دینی اگر به مردم بی‌احترامی کند، دین را طرد می‌کند.» این باور از تجربه‌ام در تعامل با جامعه برمی‌خاست. از عالمان موفق مثال می‌آوردم که با درک جامعه‌شناختی و احترام به مردم، هدایت را در جامعه ترویج کردند. می‌گفتم: «مردم مانند آب‌اند و عالم مانند ماهی. بدون مردم، عالم نمی‌تواند زیست کند.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده، تلاشی است برای بازخوانی مفهوم هدایت در قرآن کریم، نه‌تنها به‌عنوان امری دینی، بلکه به‌مثابه اصلی بنیادین در ساختارهای اجتماعی و انسانی. همیشه به طلاب می‌گفتم: «قرآن را باز کنید، نه برای خلوت، بلکه برای جهان. این کتاب، قواعدی برای مدیریت عالم دارد.» از مهندسی و نظافت گرفته تا کرامت طلاب و دیالوگ علمی با جهان، همه در دایره هدایت عام و خاص قرآن جای می‌گیرند. این گفتار، دعوتی است به تأمل در این حقیقت که هدایت الهی، اگر با نگاهی علمی و اجتماعی فهم شود، می‌تواند جهان را به سوی نظم و سعادت رهنمون سازد.