متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 838

مقدمه

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از پیوند عمیق میان علم و دین به میان آمد. این گفتار، که اکنون آن را با شما به اشتراک می‌گذارم، نه‌تنها بازتاب تأملاتم در آن لحظه است، بلکه شرحی است از آنچه سال‌ها در ذهن و قلبم جریان داشته است. من در این گفتگو، با تکیه بر آیه شریفه فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 22: «و برای خدا همتایان قرار ندهید، در حالی که می‌دانید»)، به بررسی رابطه میان علم، دین و دنیا پرداختم. این آیه، چون چراغی روشنگر، راه را به من نشان داد تا از اختلاط دین و علم با دنیا پرهیز کنم و بر وحدت این دو گوهر گران‌بها تأکید ورزم. این خاطره، که از عمق وجودم برمی‌خیزد، تلاشی است برای دعوت شما به تأمل در این حقیقت که چگونه می‌توان با پیوند علم و دین، جهانی گلستان ساخت.

بخش اول: وحدت علم و دین، راهی به سوی گلستان

در آن جلسه، با شور و حرارتی که از ایمان به حقیقت سرچشمه می‌گرفت، گفتم که هرگاه دین یا علم با دنیا آمیخته شود، مشکلات فراوانی پدید می‌آید. اما اگر علم و دین به وحدت برسند، دنیا به گلستانی بی‌مانند تبدیل می‌شود. این سخن، نه از سر خیال‌پردازی، که از عمق باورم به توحید و نقش آن در سعادت بشری بود. مثالی آوردم از جامعه‌ای پیشرفته، جایی که استاد دانشگاهی مرتکب جنایتی هولناک شد و جان انسان‌هایی را گرفت. این حادثه، مرا به فکر فرو برد که چگونه علم، اگر از دین جدا شود و با انگیزه‌های دنیوی آمیخته گردد، به جای خیر، شر می‌آفریند.

این اندیشه، ریشه در آیه شریفه فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ دارد. این آیه به من آموخت که توحید، نه‌تنها در عبادت، بلکه در علم و عمل نیز باید جاری باشد. من به شاگردانم گفتم که هدف ما در دنیا، نه جمع‌آوری زر و زور، بلکه وحدت علم و دین است تا جامعه‌ای عادل و معنوی بسازیم.

بخش دوم: نقد اختلاط دین و دنیا

در آن روز، با نگاهی نقادانه به مسائل جهانی نگریستم. بسیاری از مشکلات دنیا، از جنگ‌ها گرفته تا فسادهای اجتماعی، ریشه در اختلاط دین با دنیا دارند. از ادعاهای دینی برخی دولت‌ها سخن گفتم، کسانی که دین را دستاویزی برای اهداف سیاسی و دنیوی خود قرار داده‌اند. این اختلاط، چون سمی مهلک، به پیکره دین و جامعه آسیب می‌رساند. من به شاگردانم تأکید کردم که دین باید از آلودگی‌های دنیوی پاک بماند و به‌صورت خردمندانه عرضه شود.

از تعصبات دینی نیز انتقاد کردم. تعصباتی که از آمیختگی دین با دنیا سرچشمه می‌گیرند، نه‌تنها به وحدت جامعه کمک نمی‌کنند، بلکه تفرقه و خشونت را دامن می‌زنند. من به شاگردانم گفتم که دین حقیقی، دینی است که با عقل و مهربانی همراه باشد، نه با تندی و قلدری.

بخش سوم: سیره عالمان و ساده‌زیستی

در آن جلسه، از سیره شیخ انصاری سخن گفتم، عالمی که با ساده‌زیستی و بی‌اعتنایی به مال دنیا، الگویی بی‌نظیر برای ما بود. نقل است که شاگردی نزد شیخ آمد و از بدهی خود شرمنده بود. شیخ با مهربانی، او را دلداری داد و گفت که نباید شرم کند، چرا که عالم دینی باید از این دنیا آزاد باشد. از همسر شیخ نیز گفتم، که با لباسی ساده در آشپزخانه بود و از معرفی خود به‌عنوان همسر شیخ خجالت کشید. این سادگی، مرا به فکر فرو برد که عالمان دینی باید مردمی و خاکی باشند، نه گرفتار تجملات و خودخواهی.

من به شاگردانم گفتم که عالمان دینی باید از معیشتی بالاتر از متوسط برخوردار باشند، اما نباید در قبال عمل دینی خود حقوق دریافت کنند. این استقلال، به آن‌ها اجازه می‌دهد که با خلوص نیت به خدمت بپردازند و از آلودگی‌های دنیوی دور بمانند.

بخش چهارم: نقش قرآن در هدایت بشری

در آن درس‌گفتار، از جامعیت قرآن سخن گفتم. آیه فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ (قرآن کریم، سوره هود، آیه 13: «پس سوره‌ای مانند آن بیاورید») را نشانه‌ای از قدرت و جامعیت قرآن دانستم. این آیه، چالشی است به تمام علوم بشری، که هیچ‌گاه نتوانسته‌اند مانند قرآن، کتابی جامع و کامل ارائه دهند. من به شاگردانم گفتم که قرآن، نه‌تنها در فصاحت و بلاغت، بلکه در تمامی ابعاد علمی، ماورایی و کمالی بی‌همتاست.

من از غفلت برخی عالمان از ظرفیت‌های قرآنی انتقاد کردم. گفتم باید مراکز پژوهشی قرآنی تأسیس شود تا دانش جدید و خلاقانه از این کتاب الهی استخراج گردد. تکرار مطالب گذشته، علم دینی را راکد می‌کند و ما را از پویایی بازمی‌دارد.

بخش پنجم: بهشت و رزق الهی

در آن جلسه، به توصیف بهشت در قرآن پرداختم. آیه وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 25: «و به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، بشارت ده که برایشان باغ‌هایی است که از زیر آنها جوی‌ها روان است») را خواندم و گفتم که بهشت، باغ‌هایی است سرسبز و بلند، که از خاک و آلودگی مبراست. این توصیف، مرا به شگفتی واداشت که چگونه قرآن، با دقتی بی‌نظیر، از زیبایی‌های بهشتی سخن می‌گوید.

من به آیه كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَٰذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ ۖ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 25: «هرگاه از آن [باغ‌ها] میوه‌ای به ایشان داده شود، گویند: این همان است که پیش از این به ما داده شده بود، و به آن‌ها همانندش را می‌دهند») اشاره کردم و گفتم که رزق بهشتی، منظم و متناسب با اعمال است، اما هرگز تکراری نیست. این تنوع و تازگی، نشان از خلاقیت الهی دارد.

همچنین، به آیه وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 25: «و برایشان در آنجا همسرانی پاکیزه است») اشاره کردم و گفتم که این پاکیزگی، شامل هر دو جنس زن و مرد است که از گناه و خطا مبرا شده‌اند. من از تفاسیر مردسالارانه انتقاد کردم و تأکید داشتم که قرآن، کتابی است که برابری زن و مرد را در معنویت به رسمیت می‌شناسد.

بخش ششم: نقد نظام‌های اجتماعی و نقش عالمان

در آن درس‌گفتار، از نظام‌های اجتماعی معاصر انتقاد کردم. فساد، شهوت‌پرستی و سوءاستفاده از دین، جامعه را از مسیر حق دور کرده است. من به شاگردانم گفتم که علم دینی، نیازمند ایدئولوگ‌های توانمندی است که نظام‌های اجتماعی را بر پایه دین خردمندانه طراحی کنند. از فرهنگ ضعف در میان برخی جوامع اسلامی انتقاد کردم و گفتم که قدرت و اقتدار در علم و دین، لازمه پیشرفت است.

من از عالمان ربانی سخن گفتم، کسانی که با علم و عمل خود، شک و بدبینی را از جامعه دور می‌کنند. مثالی زدم از گذشته، زمانی که مردم به عالمان اعتماد داشتند و از آن‌ها طلب دعا و تبرک می‌کردند. این اعتماد، نتیجه رفتارهای انسانی و خاکی عالمان بود.

جمع‌بندی

این گفتار، تلاشی بود برای بازنمایی تأملاتم در پیوند علم و دین. من به شاگردانم آموختم که توحید، محور تمامی شئون زندگی است و آیه فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ، چون مشعلی فروزان، ما را از شرک و آلودگی‌های دنیوی بازمی‌دارد. من از سیره عالمان بزرگی چون شیخ انصاری گفتم، از جامعیت قرآن سخن راندم و بر ضرورت اصلاح نظام‌های اجتماعی با تکیه بر دین خردمندانه تأکید کردم. این خاطره، دعوتی است به شما، تا با تأمل در قرآن و سیره عالمان، راهی به سوی جامعه‌ای متعالی و قدرتمند بجویید.