متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (845)

مقدمه

سال‌ها پیش، در جلسات درس‌گفتار، با شوق و اشتیاق به تبیین معارف الهی و نقد مسائل علمی و دینی می‌پرداختم. این گفتگوها که بخشی از آن‌ها به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم ذکر شده، اکنون فرصتی است تا با نگاهی عمیق‌تر و در قالبی منسجم، تأملاتم را درباره الهیات، فلسفه، عرفان، و علوم قرآنی با شما به اشتراک بگذارم. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربیات شخصی من در مسیر معرفت و معنویت است، بلکه تلاشی است برای بازنگری در روش‌های علمی و دینی و دعوت به تولید دانشی اثرگذار برای دنیا و آخرت. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم با زبانی صمیمی و در عین حال متین، شما را به دنیای تأملاتم ببرم و از زاویه‌ای نو به مسائل بنیادین خلقت و نقش حوزه‌های علمی در جهان معاصر بنگرم.

بخش اول: نقد تفاسیر نهج‌البلاغه و ضرورت بازنگری علمی

زمانی در محضر شاگردانم، با شور و حرارت از خطبه اول نهج‌البلاغه سخن می‌گفتم. این خطبه، که به مسائل بنیادین خلقت و توحید می‌پردازد، گویی دریچه‌ای است به سوی عظمت الهی. اما همواره این دغدغه در ذهنم بود که چرا بسیاری از مفسران، به دلیل ضعف در مبانی علمی، نتوانسته‌اند عمق این خطبه را به‌درستی تبیین کنند. گویی برخی با تشبیهات غیرعلمی، مانند دویدن پالان‌دوزها، مفاهیم عمیق را ساده کرده‌اند و از حقیقت آن دور افتاده‌اند. این تشبیهات، هرچند شاید در نگاه اول جذاب به نظر آیند، اما از منظر علمی و منطقی، ناکافی‌اند و نمی‌توانند بار معرفتی این متن عظیم را به دوش بکشند.

من همیشه بر این باور بودم که نهج‌البلاغه، تجلی آیات الهی قرآن است. به شاگردانم می‌گفتم: «نهج‌البلاغه، قرآن کریم است که در قالبی دیگر شکل گرفته است. گویی امیرمؤمنان علیه‌السلام آیات الهی را در کلام خود بازتاب داده‌اند.» این دیدگاه، مرا به مطالعه تطبیقی تفاسیر مختلف، از شیعه و سنی، عربی و فارسی، سوق داد. اما اغلب این تفاسیر، به دلیل ضعف علمی، یا از کنار خطبه‌ها به‌سرعت گذشته‌اند یا آن‌ها را به‌گونه‌ای تفسیر کرده‌اند که از عمق معرفتی آن کاسته شده است.

بخش دوم: محدودیت‌های علم مدرن و عظمت خلقت

در یکی از جلسات درس، به شاگردانم گفتم: «علم مدرن، با همه پیشرفت‌هایش، هنوز در ابتدای راه فهم عالم است. گویی پشت این باغستان عظیم خلقت، هنوز حقایقی نهفته است که علم بشری به آن‌ها دست نیافته.» این سخن را با اشاره به آیات قرآن کریم می‌گفتم که از آسمان‌های هفت‌گانه سخن می‌گویند: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۹: «آنگاه آن‌ها را به‌صورت هفت آسمان سامان داد و او به هر چیزی داناست»).

من باور داشتم که کرات شناخته‌شده، تنها بخشی از آسمان اول‌اند و آسمان‌های دیگر، هنوز برای علم مدرن ناشناخته باقی مانده‌اند. از مفهوم فتق و رتق عالم سخن گفتم، آنجا که قرآن کریم می‌فرماید: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا (سوره انبیاء، آیه ۳۰: «آیا کسانى که کفر ورزیدند ندانستند که آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آن‌ها را از هم جدا ساختیم؟»). این آیات، مرا به شگفتی وا می‌داشتند و به شاگردانم تأکید می‌کردم که خلقت، فرآیندی تدریجی و نظام‌مند است که علم مدرن تنها گوشه‌ای از آن را درک کرده است.

بخش سوم: تکامل عالم و انسان

در یکی از جلسات، با حرارت از تکامل عالم و انسان سخن گفتم. به شاگردانم می‌گفتم: «تکامل، نه آن چیزی است که داروین گفت. او تنها گوشه‌ای از حقیقت را دید. من از تکاملی سخن می‌گویم که میلیاردها سال طول کشیده و عالم و انسان را به این پیچیدگی رسانده است.» من باور داشتم که خلقت آدم، در مقایسه با تاریخ عالم، پدیده‌ای نو است. موجوداتی پیش از آدم، مانند نسناس‌ها، وجود داشتند و فرزندان آدم با آن‌ها وصلت کردند. این دیدگاه، هرچند برای برخی عجیب بود، اما از منظر الهیات قرآنی، به پیچیدگی‌های تکامل انسانی اشاره داشت.

با طنزی معنادار به شاگردانم می‌گفتم: «جهان به این عظمت، تنها برای آدم و حوا خلق نشده است! گویی خدا موجودات بسیاری را پیش از آن‌ها آفریده بود.» این سخن، مرا به تأمل در عظمت خلقت واداشت و به شاگردانم تأکید می‌کردم که باید با نگاهی علمی و عمیق، این حقایق را کاوش کنیم.

بخش چهارم: ضرورت تحول در حوزه‌های علمی

همواره از تعطیلی فعالیت‌های علمی در حوزه‌ها گله‌مند بودم. به شاگردانم می‌گفتم: «کارهایی که خیر دنیا و آخرت در آن نیست، نتیجه‌ای ندارد. حوزه‌ها باید به مراکز تحقیقاتی پیشرفته تبدیل شوند.» من باور داشتم که حوزه‌های علمی باید در مجامع جهانی حضور یابند و با دانشمندان جهان به رقابت علمی بپردازند. با حسرتی عمیق می‌گفتم: «ما هنوز در همان دهات علمی خود گرفتاریم و با جهان علم ارتباط نداریم.»

من همیشه بر ضرورت استقلال مالی حوزه‌ها تأکید داشتم. با لحنی صمیمی اما محترمانه به شاگردانم می‌گفتم: «حوزه‌ها نباید مانند گدایان سر کوچه، وابسته به دیگران باشند. باید با تولید علم، اقتدار خود را به دست آورند.» این دغدغه، مرا به تأمل در نقش عالمان دینی در جهان معاصر واداشت و از شاگردانم می‌خواستم که به جای تمرکز بر امور روزمره، مانند عقد و طلاق، به تحقیقات علمی و تولید دانش بپردازند.

بخش پنجم: عرفان و سیر و سلوک معنوی

در جلسات درس، از سیر و سلوک عرفانی سخن می‌گفتم و به شاگردانم تأکید می‌کردم که انسان می‌تواند به عوالم برزخی و حتی قیامت راه یابد. این تجربیات، هرچند برای برخی دور از ذهن به نظر می‌آمد، اما از منظر عرفان اسلامی، واقعی و شدنی بودند. من باور داشتم که انکار معجزات، نشانه‌ای از نادانی است، اما ادعاهای غیرمستدل نیز باید با دقت بررسی شوند.

با اشاره به آیه وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ (قرآن کریم، سوره شوری، آیه ۲۹: «و او هرگاه بخواهد بر گردآوردن آن‌ها تواناست»)، از امکان ارتباط با موجودات آسمانی سخن گفتم. این آیه، مرا به شگفتی وا می‌داشت و به شاگردانم می‌گفتم: «ما هنوز با سماوی‌ها ارتباط نداریم، اما این وظیفه حوزه‌هاست که این حقایق را کاوش کنند.»

بخش ششم: ضرورت مطالعه عالمانه قرآن

بارها به شاگردانم تأکید می‌کردم: «قرآن کریم را عالمانه بخوانید. قرائت، نه لقلقه زبان، بلکه فهم عمیق آیات است.» من باور داشتم که مطالعه شتاب‌زده و سطحی قرآن، مانند خواندن دویست آیه در یک بار، سودی ندارد. با لحنی صمیمی به شاگردانم می‌گفتم: «دو آیه بخوانید، اما عمیق فکر کنید. بگذارید آیات در جانتان بنشیند.» این سخن، از آیه فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ (قرآن کریم، سوره مزمل، آیه ۲۰: «پس آنچه از قرآن میسر شد بخوانید») الهام گرفته بود.

من همیشه بر این باور بودم که سکوت‌های قرآنی، خود موضوعی عظیم برای تحقیق است. به شاگردانم می‌گفتم: «اگر هزار شهر قرآنی بسازید، یکی را برای سکوت‌های قرآن اختصاص دهید.» این سکوت‌ها، گویی رازهایی از معارف الهی را در خود نهفته دارند که نیازمند کاوش عمیق‌اند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از سال‌ها تأمل و تدریس من در حوزه‌های الهیات، فلسفه، و عرفان است. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «قرآن کریم، کمکیار ماست. باید با تکیه بر آن، علم تولید کنیم و در جهان علم، حضوری فعال داشته باشیم.» این خاطرات، نه‌تنها شرح تجربیات شخصی من است، بلکه دعوتی است به بازنگری در روش‌های علمی و دینی و احیای نقش حوزه‌ها در تولید دانشی اثرگذار. امیدوارم این مجموعه، خوانندگان را به تأمل در عظمت خلقت، نقش عالمان دینی، و ظرفیت‌های بی‌پایان قرآن کریم دعوت کند.