متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۵۵

مقدمه

در این مجموعه، که با عنوان «گفتگوهای صمیمی» گردآوری شده، به بازخوانی و بازنویسی درس‌گفتارهایم می‌پردازم که گاه به‌صورت گذرا در جلسات تدریس بیان شده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب تأملاتم در باب مفاهیم قرآنی و معرفتی است، بلکه تلاشی است برای به تصویر کشیدن دغدغه‌هایم در هدایت اجتماعی و فرهنگی امت اسلامی. محور این گفتار، مفهوم صلاة و نقش زبان عربی مبین در فهم عمیق‌تر قرآن کریم است. آنچه در پی می‌آید، شرحی است از تجربیات و اندیشه‌هایم که با تکیه بر آیات قرآن و تأملات شخصی، به رشته تحریر درآمده است. هدفم این است که شما، خواننده گرامی، نه‌تنها با عمق معارف قرآنی آشنا شوید، بلکه با حس و حال من در لحظه‌های تدریس و تأمل همراه شوید.

بخش اول: صلاة، توجه به حق تعالی

در یکی از جلسات درس، هنگامی که سخن از صلاة به میان آمد، ذهنم به سوی آیات قرآن کریم پر کشید. صلاة در نگاه من، فراتر از یک عمل عبادی، جلوه‌ای از توجه به حق تعالی است. این معنا در همه ادیان مشترک است، هرچند مصادیق آن در گذر زمان و میان امت‌ها متفاوت بوده است. مثلاً، در قرآن کریم آمده است:

فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ

(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۳۹): «و فرشتگان او را در حالی که در محراب به نماز ایستاده بود ندا کردند…»

این آیه مرا به تأمل واداشت که صلاة، در ذات خود، توجه به حق است، چه در محراب حضرت زکریا باشد و چه در عبادت‌های امت‌های پیشین. اما مصادیق آن، از یعقوب و ادریس تا امت ما، تفاوت‌هایی دارد. این تفاوت‌ها به معنای گوناگونی در شکل و شمایل عبادت است، اما جوهره آن، که همان توجه به خداست، ثابت می‌ماند.

روزی در کلاس درس، یکی از طلاب از من پرسید: «چرا برخی صلاة را بدون رعایت احکام شرعی انجام می‌دهند؟» داستانی برایشان تعریف کردم. دانشجویی در خوابگاه دانشگاه، پس از استحمام، با حوله‌ای بر تن و بدون پوشش کامل، به نماز ایستاده بود. وقتی به او گفتند که باید پوشش شرعی داشته باشد، پاسخ داد: «این‌ها را آخوندها ساخته‌اند! خدا که از روی لباس و زیر لباس نمی‌بیند!» این ماجرا مرا به خنده انداخت، اما در عین حال، دغدغه‌ای عمیق در من برانگیخت. صلاة عملی تعبدی است و باید طبق دستورات شارع انجام شود. قرآن کریم می‌فرماید:

فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ

(قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۱۰۲): «پس با تو نماز گزاردند و سلاح‌هایشان را بردارند…»

این آیه بر اهمیت رعایت شرایط شرعی صلاة تأکید دارد. به طلاب گفتم که صلاة، تنها یک عمل معنوی نیست؛ بلکه باید با رعایت احکام شرعی، به‌عنوان نشانه‌ای از تسلیم در برابر خدا، انجام شود.

بخش دوم: زبان عربی مبین، کلیدی برای فهم قرآن

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، ضعف در بهره‌گیری از زبان عربی مبین در نظام‌های آموزشی علم دینی بوده است. در یکی از جلسات، با حسرتی عمیق گفتم: «حوزه‌های ما از ادبیات تهی شده‌اند!» زبان عربی، که قرآن کریم آن را «لسان مبین» نامیده، ابزاری است که می‌تواند ما را به عمق معارف قرآنی رهنمون سازد. قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

(قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۲): «ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم تا شاید تعقل کنید…»

این آیه برایم همواره یادآور این حقیقت بوده که زبان عربی، زبانی علمی و دقیق است، برتر از بسیاری از زبان‌های دیگر. اما متأسفانه، در برخی کشورهای عربی، دخیل‌سازی واژگان غیرعربی به آلودگی زبانی منجر شده است. در سفری به یکی از کشورهای عربی، شنیدم که زبانشان آمیخته‌ای از واژگان ترکی، فارسی و هندی شده است. این آلودگی زبانی، به‌دلیل تأثیرات اقتصادی و فرهنگی، اصالت زبان عربی را خدشه‌دار کرده است.

در یکی از درس‌گفتارها، به طلاب گفتم که واژه‌شناسی زبان عربی و مقایسه آن با دیگر زبان‌ها می‌تواند معجزه زبانی قرآن را آشکار کند. اسامی در زبان عربی ساختار اقتضایی دارند و بی‌ربط به محتوا نیستند. این ویژگی، که ریشه در حکمت الهی دارد، در دیگر زبان‌ها کمتر دیده می‌شود. گفتم: «اگر ما زبان عربی را به‌درستی بیاموزیم، می‌توانیم فلسفه حقیقی را از قرآن استخراج کنیم، نه از آرای فلاسفه‌ای که تنها بخشی از حقیقت را دریافته‌اند.»

بخش سوم: نقد نظام‌های آموزشی علم دینی

یکی از خاطراتی که همواره در ذهنم زنده است، نقدهایی است که به نظام‌های آموزشی علم دینی داشتم. در یکی از جلسات، با لحنی پرشور گفتم: «حوزه‌های ما از جدیت تهی شده‌اند! تعطیلات طولانی، درس‌های خلوت، و تمرکز بر امتحانات غیرضروری، ما را از هدف اصلی دور کرده است.» این نقد از سر دلسوزی بود، چرا که باور داشتم علم دینی باید پویا و کارآمد باشد. به طلاب گفتم که روش‌های سنتی آموزش زبان، مانند تمرکز بر مسائل سماعی و قیاسی، علمی نیستند و مانع فهم عمیق زبان عربی می‌شوند.

روزی در کلاس، داستانی از امتحانات حوزوی تعریف کردم. وقتی وارد قم شدم، قرار بود امتحانی بدهم. اما با خود گفتم: «این امتحانات شرعی نیستند!» چرا باید طلاب ضعیف، که برای تأمین معاش خانواده‌شان تلاش می‌کنند، تحت فشار امتحانات غیرمنصفانه قرار گیرند؟ به جای آن، باید عالمان برجسته را ارزیابی کرد. این ضعف‌کشی، که در نظام‌های آموزشی رایج بود، مرا آزرده می‌کرد. به طلاب گفتم: «اگر قرار است امتحانی باشد، از بالا شروع کنید، نه از پایین!»

این دغدغه‌ها مرا به تأمل در نقش زکات و همیاری اجتماعی سوق داد. زکات، به باور من، نه‌تنها عامل سلامت روانی و اجتماعی است، بلکه بخشی از مفهوم «بر» در قرآن است. قرآن کریم می‌فرماید:

اتَّامَرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ

(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۴۴): «آیا مردم را به نیکی فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید؟»

این آیه مرا به فکر فرو برد که چگونه خودمحوری و بی‌توجهی به دیگران، مانند همسایه و فامیل، با مفهوم بر در قرآن ناسازگار است. به طلاب گفتم: «بیش از نود درصد شما با قرض و مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کنید. این مشکلات، تمرکز شما را از علم‌آموزی می‌گیرد. باید به فقرا و طلاب کمک کرد، حتی اگر خودمان فقیر باشیم.»

بخش چهارم: نقش امراء در هدایت جامعه

یکی از درس‌های ماندگار در ذهنم، تأمل در نقش امراء در هدایت یا انحراف جامعه بود. در یکی از جلسات، به روایتی اشاره کردم که می‌فرماید: «النَّاسُ عَلَىٰ دِينِ مُلُوكِهِمْ» (مردم بر دین حاکمانشان هستند). این روایت مرا به این فکر واداشت که امراء، اعم از دینی، سیاسی یا فرهنگی، تأثیر مستقیمی بر رفتار و فرهنگ جامعه دارند. به طلاب گفتم: «اگر می‌خواهید جامعه‌ای را بشناسید، به رفتار مردم در بازار و خیابان نگاه کنید. این رفتارها، آیینه‌ای از فرهنگ و ارزش‌های حاکم بر آن جامعه است.»

این دیدگاه، که ریشه در مشاهده رفتارهای اجتماعی داشت، مرا به نقد خودمحوری در روابط اجتماعی کشاند. گفتم: «صبح که از خانه بیرون می‌آییم، به فکر همسایه و فامیل نیستیم. این خودمحوری با مفهوم بر در قرآن سازگار نیست.» این تأملات، مرا به ضرورت اشتراک در علم و عمل سوق داد. به طلاب گفتم: «اگر طلبه‌ای استعداد بیشتری دارد، باید توسط دیگران حمایت شود تا علم‌آموزی او تقویت شود. این اشتراک، روح دین است.»

بخش پنجم: موسیقی زبانی قرآن و ضرورت پژوهش

یکی از زیباترین لحظه‌های تدریسم، هنگامی بود که از موسیقی زبانی قرآن سخن گفتم. به طلاب گفتم: «حتی بدون تسلط به زبان عربی، آوای قرآن می‌تواند معانی آن را منتقل کند.» این ویژگی، که در استفاده از «یاء» و «واو» در آیات متجلی است، مرا به شگفتی وامی‌داشت. برای مثال، آیه‌ای که می‌فرماید:

يُصَلِّي سَعِيرًا

(قرآن کریم، سوره مدثر، آیه ۲۶): «او را به سوی سعیر درافکنید…»

این آیه، با آوای خاص خود، حس نزول و سقوط را منتقل می‌کند. این موسیقی زبانی، حتی برای غیرعرب‌زبانان، قابل درک است. اما برای فهم کامل قرآن، به پژوهش‌های گسترده نیاز داریم. گفتم: «فهم قرآن نیازمند همکاری دانشمندان متعدد از رشته‌های مختلف است. روش‌های سنتی تفسیر، مانند آنچه در برخی تفاسیر آمده، از محتوای اصلی قرآن دور مانده‌اند.»

این دغدغه مرا به نقد مصرف‌گرایی در برابر تولید علم سوق داد. به طلاب گفتم: «ما به جای تولید علم از قرآن، به مصرف منابع مشغول‌ایم. باید از نان و زندگی‌مان بزنیم و برای قرآن هزینه کنیم.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده، تلاشی است برای بازنمایی تأملاتم در باب صلاة، زبان عربی مبین، و نقش آن‌ها در هدایت اجتماعی و فرهنگی. صلاة، به‌عنوان عملی تعبدی و نشانه‌ای از توجه به حق، در همه ادیان مشترک است، اما مصادیق آن متفاوت است. زبان عربی مبین، کلیدی برای فهم عمیق‌تر قرآن است، اما نظام‌های آموزشی علم دینی از ظرفیت آن بهره نبرده‌اند. نقدهایم به ضعف‌کشی، خودمحوری، و فقدان حمایت از طلاب، از دغدغه‌ام برای اصلاح این نظام‌ها نشأت می‌گیرد. امراء، چه دینی و چه فرهنگی، در هدایت جامعه نقشی بی‌بدیل دارند، و فهم قرآن نیازمند پژوهش‌های گسترده و چندرشته‌ای است. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در این مفاهیم و تلاش برای ساختن جامعه‌ای بر پایه معارف قرآنی.