متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 889

مقدمه

زمانی در جمع شاگردانم، از دغدغه‌های عمیق معنوی و اخلاقی سخن می‌گفتم. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم مطرح شده‌اند، روایت‌هایی هستند از تأملاتم در مسیر خدمت به دین خدا و نقد آسیب‌های علم دینی. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، می‌کوشم شما را به دنیای تجربه‌هایم ببرم؛ جایی که اخلاص، انصاف و یاری دین خدا در برابر وسوسه‌های نفس و خودمحوری قرار می‌گیرند. آنچه در پی می‌آید، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح رفتار عالمان دینی، حفظ سلامت معنوی و پیوند دوباره با جامعه‌ای که گاه از ما دلگیر است.

بخش اول: دشواری حفظ سلامت معنوی

در یکی از جلسات درس، از سختی حفظ سلامت معنوی سخن گفتم. سالم ماندن از چنگ دنیا، شیطان و نفس اماره، کاری بس دشوار است. گویی انسان باید هر لحظه با خود مبارزه کند تا خود را شریک مال یا دین خدا نداند. به شاگردانم گفتم: «اگر کاری برای خدا کردید، دستتان درد نکند، اما خود را صاحب آن ندانید. کار را به خدا بسپارید و بگویید: خدایا، هرچه می‌خواهی با آن کن.» این تواضع، گوهری است که عالم دینی را از دام خودمحوری نجات می‌دهد.

بخش دوم: نقش عالمان در هدایت

روزی با استناد به آیه‌ای از قرآن کریم، از وظیفه عالمان دینی سخن گفتم. خداوند در قرآن می‌فرماید:

قرآن کریم: وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ (بقره: 129)
ترجمه: و در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیز که آیات تو را بر آنان بخواند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد و آنان را پاکیزه کند.

این آیه، الگویی است برای عالمان دینی که باید با تلاوت آیات، آموزش حکمت و تزکیه نفوس، امت را هدایت کنند. به شاگردانم گفتم: «ما نه پیامبریم و نه همه‌چیز، اما باید این راه را ادامه دهیم، هرچند شیطان و نفس اماره راهمان را سد کنند.»

بخش سوم: نقد خودبرتربینی و حسادت

داستانی را یکی از رجال برایم تعریف کرد. او گفت که همراه عالم دیگری برای تبلیغ به منطقه‌ای رفته بودند. در منبری، یکی از آن‌ها که شناخته‌شده بود، پیوسته مورد تعریف قرار می‌گرفت، اما دیگری که گمنام بود، نادیده گرفته شد. آن عالم گمنام، از این بی‌توجهی چنان آزرده شد که گویی داشت از حسرت می‌ترکید! به شاگردانم گفتم: «این حسادت، بزرگ‌ترین عیب ماست. اگر خودمان هم چنین باشیم، بدبخت‌تر از او هستیم.» حسادت و خودبرتربینی، عالم را به خسران دنیا و آخرت می‌کشاند.

بخش چهارم: نقد تبلیغ برای شهرت

روزی به شاگردانم گفتم: «تبلیغ دین برای شهرت، چه دینی است؟» با طنز افزودم: «اگر به دنبال تعریف و تمجیدید، بروید در قهوه‌خانه‌ای بنشینید، قلیانی بکشید یا فالوده‌ای بخورید و استراحت کنید! چرا خود را در تنگنای حسادت و خودمحوری گرفتار می‌کنید؟» تبلیغ دین باید برای خدا باشد، نه برای کسب نام و نشان. عالمی که به دنبال شهرت است، گویی در رختشویخانه‌ای پر از کثافت غرق شده، جایی که صداقت و اخلاص گم می‌شود.

بخش پنجم: اخلاص، معیار ارزش عمل

در یکی از درس‌ها، با اشاره به دعای ابراهیم علیه‌السلام، از اخلاص سخن گفتم.

قرآن کریم: رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (بقره: 127)
ترجمه: پروردگارا، از ما بپذیر که تو شنوای دانایی.

به شاگردانم گفتم: «تنها چیزی که ارزش دارد، عملی است که خدا بپذیرد. اگر خدا نپذیرد، هرچه باشد، بیهوده است.» این دعا، مرا به یاد ابراهیم علیه‌السلام می‌انداخت که با اخلاص، خانه خدا را بنا کرد و جز پذیرش الهی، چیزی نخواست.

بخش ششم: نقد تعصب به جایگاه

روزی از تعصب برخی عالمان به جایگاهشان گله کردم. یکی از شاگردان کلید درس را برده بود و درس تعطیل شده بود. عالم دیگری چنان معرکه‌ای به راه انداخت که گویی آسمان به زمین آمده! به او گفتم: «حاج آقا، مگر بنا بود خر بنشیند؟ یک روز درس تعطیل شد، چرا خودت را خراب می‌کنی؟» این تعصب به جایگاه، دین را به خرت‌وپرت‌های بی‌ارزش فرو می‌کاهد.

بخش هفتم: آسیب‌های خودمحوری در دین

از آسیب‌های خودمحوری در دین سخن گفتم. اگر مسجدی به نیت ضرار ساخته شود، اگر به دین و جامعه لطمه بخورد، همه از هوای نفس و خودمحوری است. به شاگردانم گفتم: «این آقا دنبال کلاه خودش است، آن یکی دنبال قبایش. مردم اما مثل گوشت قربانی، گرفتار این بازی‌ها می‌شوند.» دین خدا بازیچه نیست؛ باید برای خدا بود، نه برای منافع شخصی.

بخش هشتم: ساده‌زیستی عالمان

روزی به شاگردانم گفتم: «به خانه‌های طلاب بروید، ببینید مثل مردم عادی زندگی می‌کنند. دمپختک و استامبولی می‌خورند، چه مشکلی دارند؟» با طنز افزودم: «تازگی‌ها برخی بوقلمون و کبک می‌خرند، اما باز هم ساده‌اند.» این ساده‌زیستی، نشانه بی‌نیازی به مادیات و تمرکز بر خدمت به دین خداست.

بخش نهم: ضرورت یاری دین خدا

بارها به شاگردانم گفتم: «ما مشکلی نداریم، دین خدا مشکل دارد. ما باید دین را یاری کنیم، نه خودمان را.» اگر در گوشه زندان هم باشیم، با عبایی و نمازی باحال، از خدا چیزی جز یاری دینش نمی‌خواهیم. به خودم می‌گفتم: «ما چه مشکلی داریم؟ دین خدا را یاری کن، خرابش نکن!»

بخش دهم: نقد خودنمایی و تحقیر مردم

از خودنمایی برخی عالمان گله کردم. در شهر قم، گویی همه‌چیز به عالمان خلاصه شده؛ هر عکسی می‌زنند، عمامه است و عمامه! مردم اما دلگیرند. می‌گویند: «ما را تحقیر کردید، ما را آدم حساب نمی‌کنید.» به شاگردانم گفتم: «این خودنمایی، دشمن‌تراشی است. مردم قم عقده پیدا کرده‌اند، چون گویی شهر را اشغال کرده‌ایم.» این رفتار، نه‌تنها دین را تضعیف می‌کند، بلکه مردم را از ما دور می‌سازد.

بخش یازدهم: ضرورت انصاف در مسلمانی

روزی از حدیثی سخن گفتم که مرا عمیقاً به فکر واداشت:

حدیث: لا دين لمن لا انصاف له
ترجمه: کسی که انصاف ندارد، دینی ندارد.

به شاگردانم گفتم: «مسلمانی بدون انصاف، صوری و بی‌نتیجه است. اگر انصاف نداشته باشیم، چگونه می‌توانیم مدعی دین باشیم؟» این حدیث، مرا به یاد وظیفه عالمان انداخت که باید با انصاف، کرامت مردم را حفظ کنند.

بخش دوازدهم: اولویت فقه الهی

در بحث آیات الاحکام، همیشه تأکید می‌کردم که پیش از فقه عالمان، باید فقه خدا را بفهمیم. به شاگردانم گفتم: «اول ببینیم خدا چه می‌خواهد، بعد به سراغ فقه دیگران برویم.» این رویکرد، مرا به مطالعه عمیق آیات الاحکام واداشت تا فهم درستی از خواست الهی داشته باشم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح علم دینی، حفظ اخلاص و انصاف، و یاری دین خدا در برابر وسوسه‌های نفس و خودمحوری. از نقد حسادت و خودنمایی تا تأکید بر ساده‌زیستی و خدمت به مردم، هر بخش از این روایت‌ها تلاشی است برای پیوند دوباره عالمان با جامعه‌ای که گاه از ما دلگیر است. امیدوارم این خاطرات، نه‌تنها تأملی در گذشته باشد، بلکه راهنمایی برای آینده علم دینی و مسئولیت عالمان در برابر خدا و مردم باشد.