متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 890)

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم و در میان گفت‌وگوهای صمیمی با شاگردان و جویندگان معرفت، از جایگاه بی‌بدیل قرآن کریم سخن می‌گفتم. این کتاب آسمانی، نه‌تنها راهنمای ایمان و معنویت، بلکه منبعی عظیم برای فهم جامعه، روان انسان و قانون‌مندی است. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازتاب همان درس‌گفتارهاست که در آن‌ها، با شوق و دغدغه، از ضرورت بازخوانی علمی و آماری قرآن سخن گفته‌ام. این خاطرات، روایت‌هایی هستند که گاه در لحظه‌های تدریس به‌صورت گذرا بر زبانم جاری شده‌اند، اما اکنون با دقتی عمیق‌تر و در قالب گفت‌وگویی صمیمی، پیش روی شماست. من، محمدرضا نکونام، در این روایت‌ها می‌کوشم تا شما را به دنیای تأملاتم در قرآن و نقش آن در هدایت اجتماعی و انسانی ببرم، گویی در همان لحظه‌های تدریس کنارم نشسته‌اید و با من در این سفر معرفتی همراهید.

بخش اول: قرآن، کتابی آماری و قانون‌مند

اهمیت آماری قرآن

روزی در جمع شاگردانم، با شور و اشتیاق از عظمت قرآن سخن گفتم. قرآن کریم، کتابی است که نه‌تنها راهنمای معنوی ماست، بلکه منبعی بی‌نظیر برای تحلیل‌های آماری، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی. این کتاب آسمانی، با احاطه وحیانی‌اش به هستی، داده‌هایی ارائه می‌دهد که می‌تواند بنیان تحلیل‌های علمی در علوم انسانی باشد. اما افسوس که این ظرفیت عظیم، به دلیل نبود دانش کافی در علوم انسانی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

می‌گفتم: «قرآن، کتابی است که باید با آن هنگامه‌ای به پا کنیم!» اما متأسفانه، بسیاری از عالمان دینی که به این کتاب آسمانی نزدیک شده‌اند، فاقد دانش جامعه‌شناسی و روان‌شناسی بوده‌اند. بدون این علوم، نمی‌توان به عمق داده‌های آماری قرآن پی برد. تحلیل آماری قرآن، نیازمند تخصص در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی است، وگرنه شمارش صرف آیات، بی‌معنا خواهد بود.

دعوت قرآن به مشاهده و تعقل

یکی از آیاتی که همیشه قلبم را به تپش می‌انداخت، این آیه شریفه بود:

فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

(قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه 137: «پس بنگرید که سرانجام تکذیب‌کنندگان چگونه بوده است»). این آیه، دعوتی است به باز کردن چشم‌ها و نگریستن به تاریخ و جامعه. قرآن از ما می‌خواهد که با دیدی باز، الگوهای رفتار اجتماعی و پیامدهای آن را تحلیل کنیم. این، همان چارچوب جامعه‌شناختی و روان‌شناختی است که قرآن پیش روی ما نهاده است.

در یکی از درس‌گفتارها، با حسرتی نهان می‌گفتم: «چرا ما این دعوت قرآن را جدی نگرفتیم؟ چرا به جای نگریستن به جامعه و تاریخ، سر در آستین فرو برده‌ایم و از واقعیات دور شده‌ایم؟» برخی رویکردهای عرفانی، با تأکید بر انزوا و دوری از جامعه، ما را از فهم عمیق قرآن بازداشته‌اند. عباراتی مانند «عشق بالاتر از عقل است» یا «سر در آستین داشتن»، گاه ما را به سوی انزوای فکری سوق داده و از مواجهه فعال با جامعه بازداشته است.

تکرار واژه «کتاب» و قانون‌مندی

در یکی از جلسات، با شگفتی از تکرار واژه «کتاب» در قرآن سخن گفتم. این واژه، 317 بار در قرآن کریم آمده است، و هر بار، یادآور اهمیت قانون‌مندی در جامعه است. «کتاب» در قرآن، نماد قانون است، قانونی که ستون اصلی یک جامعه پیشرفته و منظم است. اما چه دردناک است که در جوامع ما، اعتقاد به قانون کمرنگ بوده است. گاه دیده‌ام که برخی، حتی رجال سیاسی و اجتماعی، خود را فراتر از قانون می‌دانند و می‌گویند: «قانون چیست؟ ما دنبال درستکاری هستیم!» اما مگر بدون قانون، نظمی پایدار ممکن است؟

روزی را که در منطقه‌ای، در ایام ماه مبارک رمضان، با برخی مسئولان سخن می‌گفتم. آن‌ها با بی‌اعتنایی به قانون می‌گفتند: «ما کار خودمان را می‌کنیم، قانون مهم نیست!» این بی‌توجهی به قانون، ریشه بسیاری از ناکامی‌های ماست. قرآن کریم، با تأکید مکرر بر «کتاب»، ما را به سوی قانون‌مندی هدایت می‌کند، اما ما از این هدایت بهره‌ای نبرده‌ایم.

بخش دوم: ظرفیت‌های قرآنی در علوم انسانی

غلبه آیات جامعه‌شناختی و روان‌شناختی

در درس‌گفتارهایم، بارها تأکید می‌کردم که آیات قرآنی مرتبط با جامعه‌شناسی و روان‌شناسی، از نظر تعداد و اهمیت، بر دیگر موضوعات برتری دارند. اگر آیات فقهی یا احکام را بشماریم، شاید به چند صد آیه برسیم، اما آیات مرتبط با رفتار اجتماعی و روان انسان، به مراتب بیشترند. این نشان می‌دهد که قرآن، پیش از هر چیز، کتاب هدایت اجتماعی و روانی است.

با این حال، با حسرتی عمیق می‌گفتم: «ما از این ظرفیت عظیم استفاده نکردیم.» به جای بهره‌گیری از آیات قرآنی برای تحلیل جامعه و روان انسان، گاه به حاشیه‌ها پرداخته‌ایم. برخی عالمان دینی، قرآن را «مجمل» یا «مهمل» خوانده‌اند و به جای استناد به آن، به روایات تکیه کرده‌اند. این رویکرد، ما را از فهم عمیق قرآن محروم کرده است.

نقد تفاسیر غیرقرآنی

در یکی از جلسات، با شاگردانم از تفاسیر رایج سخن گفتم. بسیاری از تفاسیر، به جای تکیه بر متن قرآن، به حاشیه‌های فلسفی و عرفانی پرداخته‌اند. برای مثال، آیه‌ای مانند

لَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا

(قرآن کریم، سوره انعام، آیه 59: «و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر آنکه او آن را می‌داند») را برخی فلاسفه چنان تفسیر کرده‌اند که از معنای اصلی‌اش دور شده است. این آیه، دعوتی است به تعقل و آگاهی از نظام هستی، اما برخی، آن را به مفاهیم انتزاعی و غیراجتماعی گره زده‌اند.

می‌گفتم: «این تفاسیر، گاه ما را از قرآن دور کرده‌اند.» عرفا و فلاسفه‌ای مانند محیی‌الدین یا ملاصدرا، گاه به جای تکیه بر متن قرآن، به عرفان و فلسفه خودشان پرداخته‌اند. این رویکرد، مانع از آن شده که قرآن را به‌عنوان منبعی زنده و کاربردی در زندگی اجتماعی ببینیم.

ظرفیت اقتصادی قرآن

یکی از شگفتی‌های قرآن که همیشه مرا به حیرت وامی‌داشت، ظرفیت عظیم آن در حوزه اقتصاد بود. در یکی از جلسات، گفتم: «حدود 1800 آیه قرآنی به مسائل اقتصادی پرداخته‌اند، آن‌قدر که می‌توان از آن‌ها 30 جلد کتاب استخراج کرد!» این آیات، راه‌حل‌هایی برای سیاست‌گذاری اقتصادی ارائه می‌دهند، اما ما به دلیل ضعف علمی و کمبود منابع، از این گنج عظیم بهره نبرده‌ایم.

با حسرتی عمیق می‌گفتم: «ما ضعیفیم، ناتوانیم، تنها و غریبیم.» این ناتوانی، ریشه در نبود زیرساخت‌های علمی و پژوهشی دارد. اگر پژوهشگرانی داشتیم که هم به علوم دینی و هم به علوم انسانی مسلط بودند، می‌توانستیم از این آیات، راه‌حل‌هایی برای مشکلات اقتصادی امروزمان استخراج کنیم.

بخش سوم: حکمت و فلسفه اجتماعی

تکرار واژه «حکمت»

در یکی از درس‌گفتارها، از تکرار واژه «حکمت» در قرآن سخن گفتم. این واژه، حدود 300 بار در قرآن آمده است و نشان‌دهنده اهمیت خرد عملی در هدایت جامعه است. حکمت، به معنای فلسفه‌ای است که با نبض جامعه پیوند دارد، فلسفه‌ای که به مسائل واقعی پاسخ می‌دهد و دست به هر کجای وجودش بگذاری، به جامعه‌ای زنده و پویا متصل است.

اما افسوس که فلسفه‌های رایج در حوزه‌های دینی ما، از این حکمت فاصله گرفته‌اند. می‌گفتم: «فلسفه ما، گاه منزوی و عقب‌مانده است.» فیلسوفی که نبض جامعه را در دست نداشته باشد، نمی‌تواند حکمت قرآنی را به کار بندد. حکمت قرآنی، فلسفه‌ای است که با مسائل اجتماعی گره خورده و راه‌حل‌هایی عملی برای زندگی ارائه می‌دهد.

نقد فلسفه غیراجتماعی

روزی با شاگردانم از تفاوت حکمت قرآنی و فلسفه‌های رایج سخن گفتم. حکمت، مانند نقشه‌ای از یک سرزمین است. هر کجا انگشت بگذاری، به نقطه‌ای زنده و واقعی از جامعه می‌رسی. اما فلسفه‌های ما، گاه مانند جزیره‌ای منزوی‌اند که از واقعیت‌های اجتماعی دور مانده‌اند. فقها، عرفا و متکلمین گاه بر جامعه اثر گذاشته‌اند، اما فلاسفه ما نتوانسته‌اند این نقش را ایفا کنند، چرا که از حکمت اجتماعی فاصله گرفته‌اند.

با تمثیلی ساده می‌گفتم: «فلسفه ما، مانند پالان‌دوزانی است که در مسابقه دوندگی، جا مانده‌اند.» این فلسفه‌ها، به دلیل انزواطلبی، نتوانسته‌اند به نیازهای جامعه پاسخ دهند. حکمت قرآنی، اما، ما را به سوی فلسفه‌ای اجتماعی و کاربردی هدایت می‌کند.

جمع‌بندی

در پایان درس‌گفتارهایم، همواره شاگردانم را به تأمل در قرآن دعوت می‌کردم. قرآن کریم، کتابی است که نه‌تنها راهنمای ایمان و معنویت، بلکه منبعی عظیم برای قانون‌مندی، حکمت و هدایت اجتماعی است. با تکرار 317 باره واژه «کتاب» و 300 باره واژه «حکمت»، و با ارائه حدود 1800 آیه در حوزه اقتصاد، قرآن چارچوبی جامع برای زندگی اجتماعی و انسانی پیش روی ما نهاده است. اما ضعف در بهره‌گیری از علوم انسانی مدرن، مانند جامعه‌شناسی و روان‌شناسی، و رویکردهای غیرعلمی در تفسیر و فقه، ما را از این گنج عظیم محروم کرده است.

من، محمدرضا نکونام، در این گفتگوهای صمیمی، شما را به بازخوانی علمی و دقیق قرآن دعوت می‌کنم. بیایید با چشمانی باز، به جامعه و تاریخ بنگریم، از داده‌های آماری قرآن بهره ببریم و فلسفه‌ای اجتماعی و حکیمانه بنا کنیم. این راه، راهی است که قرآن پیش پای ما نهاده، و من امیدوارم که این خاطرات، جرقه‌ای باشد برای این سفر معرفتی.