متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 891

مقدمه

زمانی در میان شاگردان، در فضای گرم حوزه، از حکمت و معرفت سخن می‌گفتم. درس‌گفتارهایم، گاه به‌صورت گذرا، پنجره‌ای به سوی تأملات عمیق در قرآن، فلسفه و جامعه می‌گشود. اکنون که این خاطرات را بازگو می‌کنم، گویی بار دیگر در آن لحظات نفس می‌کشم، با همان شور و شوق برای پیوند دین با خرد عملی و حرکت اجتماعی. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای بازنمایی آن تأملات، با زبانی که هم صمیمی است و هم عمیق، تا خواننده را به ژرفای معارف قرآنی و نقدهای سازنده دعوت کند. در این بخش، از نقد فلسفه‌های منزوی تا تبیین مفاهیم ملت و امت در قرآن سخن گفته‌ام، با امید به احیای حکمت عملی در علم دینی.

بخش اول: نقد پیچیدگی‌های غیرضروری در فلسفه

روزی در درس‌گفتارم، از پیچیدگی‌های غیرضروری در فلسفه سخن گفتم. برخی فیلسوفان، با اصطلاحاتی چون «اسطقس فوق اسطقسات»، سخنانی چنان قلمبه‌سلنبه می‌گفتند که برای غیرمتخصصان غیرقابل فهم بود و متخصصان نیز، با نگاهی ژرف، به نادرستی آن پی می‌بردند. گویی این سخنان، نه برای روشنگری، که برای پیچیده‌تر کردن حقیقت بود. به شاگردانم گفتم که فلسفه باید حس داشته باشد، باید راه برود و با جامعه سخن بگوید. اگر فلسفه‌ای از این پویایی محروم باشد، ارزشی برای دین و جامعه ندارد. یکی از عالمان بزرگ، تعلیقه‌ای بر کتابی اصولی نوشته بود، اما وقتی از او پرسیدند این به چه کار می‌آید، پاسخی نداشت. گفتم: «اگر برای ما نوشته‌ای، ما نمی‌خوانیم؛ اگر برای طلبه‌ها، آن‌ها نمی‌فهمند!» فلسفه باید ساده، کاربردی و در خدمت جامعه باشد.

بخش دوم: حکمت قرآنی و ضرورت پویایی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، جایگاه حکمت در قرآن بود. به شاگردانم گفتم: «حکمت در قرآن، سیصد بار آمده است، و این حکمت، خردی است که با عمل، حرکت و قیام همراه است.» قرآن کریم می‌فرماید:

فَاحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ

ترجمه: «پس به آنچه خدا نازل کرده است، داوری کن» (قرآن کریم، مائده: 48). این آیه، عالمان را به قضاوت عادلانه و عمل به قانون الهی دعوت می‌کند. فلسفه‌ای که در کنج انزوا بماند، نه‌تنها به دین خدمت نمی‌کند، بلکه نان دین را می‌خورد بدون آنکه خاصیتی داشته باشد. به شاگردانم گفتم که عالم باید در میان مردم باشد، اما هویت متمایز خود را حفظ کند: «کن فی الناس و لا تکن معهم»؛ در میان مردم باش، اما مانند آن‌ها مباش. این پویایی، روح حکمت قرآنی است.

بخش سوم: نقد تصویرسازی نادرست از فیلسوفان

در یکی از درس‌گفتارهایم، از تصویر نادرستی که از فیلسوفان اسلامی ساخته شده، گلایه کردم. برخی رسانه‌ها، آن‌ها را افرادی منزوی و فراری از جامعه نشان داده‌اند، گویی از مردم گریزان بودند یا در کاروانسراها پنهان می‌شدند. گفتم: «عالم اگر بزدل و فراری باشد، چگونه می‌تواند جامعه را هدایت کند؟» عالم دینی باید در قلب جامعه بایستد، با مردم زندگی کند و به نیازهایشان پاسخ دهد. این تصویرسازی نادرست، فلسفه اسلامی را از جایگاه واقعی‌اش دور کرده و آن را به حاشیه رانده است. حکمت قرآنی، عالمی را می‌طلبد که با شجاعت و پویایی، در خدمت جامعه باشد.

بخش چهارم: انس با قرآن و تحول معنوی

در درس‌گفتارهایم، بارها از اهمیت انس با قرآن سخن گفتم. به شاگردانم توصیه می‌کردم که قرآن را نه‌تنها بخوانند، بلکه با آن زندگی کنند. گفتم: «حتی اگر آیه‌ای نخوانید، قرآن را ببندید، جلوی خود بگذارید و با آن التماس کنید، اذن دخول بگیرید.» این انس، فراتر از قرائت ظاهری است. از کودکی، وقتی کتاب‌های درسی را می‌خواندم، گویی قرآن می‌خواندم، چون هر کتابی برایم جلوه‌ای از حقیقت بود. قرآن، کتاب غزل یا داستان نیست؛ کتابی است که باید با آن زیست، با آن گفتگو کرد و از آن هدایت جست. حتی برخی بزرگان، در سنین پیری، حسرت می‌خوردند که چرا بیشتر با قرآن انس نگرفتند. این انس، به تعالی فکری و معنوی می‌انجامد.

بخش پنجم: تفاوت ملت و امت در قرآن

یکی از موضوعات مورد علاقه‌ام، تبیین مفاهیم ملت و امت در قرآن بود. به شاگردانم گفتم: «در گذشته، ملت به مردمی با گرایش دینی اشاره داشت، اما امروز، در اثر سکولاریسم، به جغرافیا و مردم بدون اعتقاد محدود شده است.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ

ترجمه: «و کیست که جز کسی که خود را سبک‌مغز کرده، از آیین ابراهیم روی‌گردان شود؟» (قرآن کریم، بقره: 130). در قرآن، ملت ابراهیم، آیینی عقلانی و موزون است، اما امت، به گروهی با اعتقاد مشخص اشاره دارد. امروز، لائیزم اعتقاد را از ملت جدا کرده و آن را به مردمی بدون مرام تبدیل کرده است. این تحول، نتیجه تأثیر طاغوت و استعمار است که دین را به حاشیه رانده است.

بخش ششم: سفاهت و ضرورت عقلانیت دینی

در درس‌گفتارهایم، از سفاهت به‌عنوان رفتار ناموزون سخن گفتم. قرآن، کسانی را که از ملت ابراهیم روی‌گردان شوند، سفیه می‌خواند، یعنی کسانی که رفتارشان فاقد انسجام و عقلانیت است. به شاگردانم گفتم: «حتی در جوامع پیشرفته، رفتارهای سفیهانه دیده می‌شود؛ وزیری که از بودجه سوءاستفاده می‌کند، یا رفتارهای غیراخلاقی برخی مقامات، نمونه‌هایی از این سفاهت است.» دین ابراهیمی، دینی عقلانی و موزون است که رفتارهای متناقض و نامتعادل را نمی‌پذیرد. عالمان دینی باید این عقلانیت را در جامعه ترویج کنند، نه اینکه خود به انزوا یا رفتارهای ناموزون گرفتار شوند.

بخش هفتم: نقد رویکردهای آمرانه و ضرورت توصیفی بودن دین

یکی از تأملاتم، تفاوت رویکرد دین با نظام‌های طاغوتی بود. به شاگردانم گفتم: «قرآن و معصومان علیهم‌السلام، توصیفی سخن می‌گویند، نه آمرانه.» قرآن کریم می‌فرماید:

لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ

ترجمه: «دین شما برای شما و دین من برای من» (قرآن کریم، کافرون: 6). این بیان توصیفی، برخلاف نظام‌های طاغوتی است که با شمشیر و دستور حکم می‌راندند. دین، با دعوت به تعقل و هدایت، راه را نشان می‌دهد، نه اینکه تحمیل کند. این اصل، عالمان دینی را به حضور فعال در جامعه و دوری از انزوا دعوت می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از سال‌های تدریس و تأمل در حکمت قرآنی و نقد علم دینی است. از نقد فلسفه‌های منزوی تا دعوت به انس عمیق با قرآن، هر یک از این خاطرات، تلاشی بود برای احیای خرد عملی و پیوند دین با جامعه. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «عالم دینی باید در قلب مردم باشد، با قرآن زندگی کند و از سفاهت و انزوا دوری گزیند.» امیدوارم این مجموعه، خواننده را به تأمل در عقلانیت دینی، حکمت قرآنی و نقش عالمان در تحول اجتماعی دعوت کند، گویی بار دیگر در میان شاگردانم نشسته‌ام و از حقیقت سخن می‌گویم.