متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 904

مقدمه

روزهایی را که در جمع شاگردانم، از روش‌های آموزشی علم دینی و نقدهایم به آن سخن می‌گفتم. این تأملات، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم مطرح شده‌اند، روایت‌هایی هستند از تجربه‌هایم در مسیر آموزش و تبلیغ دین. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، می‌کوشم شما را به دنیای دغدغه‌هایم ببرم؛ جایی که فهم عمیق قرآن، اصلاح نظام آموزشی و تبلیغ حرفه‌ای دین در برابر روش‌های ناکارآمد و خودنمایی قرار می‌گیرند. آنچه در پی می‌آید، بازتابی است از تعهد من به علم دینی پویا، عقل‌محور و خالی از ریا، که باید با حکمت و انصاف به جامعه عرضه شود.

بخش اول: نقد امتحانات کتبی در علم دینی

روزی در جمع شاگردانم، از امتحانات کتبی حوزه‌ها گله کردم. در گذشته، حوزه‌ها امتحان کتبی نداشتند، چون آن را قلابی می‌دانستند. می‌گفتند: «حفظ کردن به چه درد می‌خورد؟ اینجا جای امتحان حافظه نیست!» عالمان قدیم، به دنبال فهم عمیق بودند، نه حفظ سطحی. وقتی طلبه‌ای متنی را می‌خواند، از قرائتش می‌فهمیدند که آیا چیزی حالیش می‌شود یا نه. اگر به آیه‌ای مثل «تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ» می‌رسید و درست نمی‌خواند، می‌گفتند: «بس است، کافی است!» این روش، وزن علمی طلبه را نشان می‌داد. امتحان کتبی، گاه به حفظ و ترجمه سطحی محدود می‌شود، اما فهم عمیق را نمی‌سنجد.

بخش دوم: روش سنتی ارزیابی علمی

از روش‌های سنتی حوزه‌ها سخن گفتم. عالمان قدیم، با گوش دادن به قرائت طلبه و پرسیدن معنای عبارات، فهم او را می‌سنجیدند. کافی بود طلبه‌ای آیه‌ای را بخواند و نتواند آن را درست معنا کند؛ همان لحظه می‌فهمیدند که او چقدر بار علمی دارد. این روش، به قول خودشان، مثل نبض گرفتن طبیب بود. به شاگردانم گفتم: «این روش، فهم واقعی را نشان می‌داد، نه فقط حافظه را.»

قرآن کریم: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ (بقره: 282)
ترجمه: و از خدا بترسید که خدا به شما تعلیم می‌دهد.

بخش سوم: نقد روش‌های مدرن امتحانات

روزی به شاگردانم گفتم: «این امتحانات مدرن حوزه‌ها، که فقط حفظ و ترجمه می‌خواهند، به درد نمی‌خورد.» طلبه‌ای که آیه‌ای را می‌خواند و نمی‌فهمد چه می‌گوید، چه سودی دارد؟ این روش، مثل آموزش‌های دبیرستانی شده که دانش‌آموز آیه را حفظ می‌کند، ترجمه‌اش را هم حفظ می‌کند، اما نمی‌تواند تجزیه و تحلیل کند. گفتم: «این روش، علم را به چیزی صوری و بی‌محتوا تبدیل کرده است.»

قرآن کریم: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (اسراء: 36)
ترجمه: و چیزی را که به آن علم نداری دنبال مکن.

بخش چهارم: نقد آموزش ادبیات عربی

از آموزش نادرست ادبیات عربی و قرآن در دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها گله کردم. دانش‌آموز یا دانشجویی که فقط آیه و ترجمه‌اش را حفظ می‌کند، اما قواعد را نمی‌داند و نمی‌تواند تجزیه کند، چه سودی برده؟ به شاگردانم گفتم: «این روش، مثل این است که بخواهیم همه را مسلمان کنیم، اما خرابشان کنیم!» آموزش باید عمیق و تحلیلی باشد، نه صرفاً حفظ‌محور.

قرآن کریم: إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (زخرف: 3)
ترجمه: ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم تا شاید تعقل کنید.

بخش پنجم: تفسیر آیه «تلك أمة قد خلت»

در یکی از درس‌ها، درباره آیه‌ای از قرآن کریم سخن گفتم:

قرآن کریم: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (بقره: 134، 141)
ترجمه: آن امتی است که گذشته است، برای اوست آنچه کسب کرده و برای شماست آنچه کسب کرده‌اید و از آنچه آنان انجام می‌دادند بازخواست نمی‌شوید.

به شاگردانم گفتم: «کلمه ‘خلت’ به معنای پایان اعتبار شرعی است. ادیان پیشین، تاریخ مصرفشان تمام شده، یعنی شرعیت و حجت الهی ندارند. اما اسلام، با خطاب ‘لكم ما كسبتم’، فعلیت و شرعیت دارد.» این تفاوت بلاغی، نشان‌دهنده خاتمیت اسلام و پایان اعتبار شرعی ادیان پیشین است.

بخش ششم: مستضعفین در ادیان پیشین

روزی درباره پیروان ادیان پیشین سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «کسانی که از روی ناآگاهی به ادیان پیشین عمل کردند، مستضعف محسوب می‌شوند. در روز قیامت، خدا با رحمت با آن‌ها رفتار می‌کند.» افزودم: «مثلاً کسی که خیال کرد مسیحیت حق است و در کلیسا عبادت کرد، اگر نفهمیده باشد، جزو مستضعفین است.»

قرآن کریم: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ (نساء: 40)
ترجمه: خدا به اندازه ذره‌ای ظلم نمی‌کند.

بخش هفتم: تفاوت فعل ماضی در ظرف غیبت و تخاطب

در بحث بلاغت قرآن، از تفاوت فعل ماضی در آیه «لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْქ» سخن گفتم. به شاگردانم توضیح دادم: «فعل ماضی در ‘لها ما كسبت’ به معنای پایان اعتبار است، چون در ظرف غیبت است و به امت‌های گذشته اشاره دارد. اما ‘لكم ما كسبتم’ با خطاب به شما، فعلیت و شرعیت اسلام را نشان می‌دهد.» این ظرافت بلاغی، مرا به شگفتی وامی‌داشت که چگونه قرآن با کلمات، معانی عمیقی را منتقل می‌کند.

بخش هشتم: نقد تفسیرهای غیرعلمی

روزی از تفسیرهای غیرعلمی گله کردم. به شاگردانم گفتم: «اینکه هر کسی بیاید و بدون سند تفسیر کند، ظلم به علم دینی است.» گفتم: «اگر کسی بتواند یک آیه را بیست روز با تفسیرهای مستند و متفاوت معنا کند، عالم است. وگرنه، روز اول هم چیزی نمی‌فهمد!» این کار، جایگاه علم دینی را تضعیف می‌کند و به شبهه و گمراهی می‌انجامد.

قرآن کریم: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ (بقره: 111)
ترجمه: بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید.

بخش نهم: روش سنتی امتحان تفسیر

از روش‌های سنتی امتحان تفسیر سخن گفتم. در گذشته، عالمان از طلاب می‌خواستند یک آیه را هر روز به شکلی متفاوت و مستند تفسیر کنند. اگر کسی می‌توانست بیست روز یک آیه را با معانی مختلف و مستدل تفسیر کند، عالم بود. به شاگردانم گفتم: «این روش، مهارت واقعی تفسیر را نشان می‌داد، نه مثل حالا که همه‌چیز گل‌گشاد است!»

قرآن کریم: وَكَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ (انعام: 46)
ترجمه: و این‌گونه آیات را گوناگون می‌کنیم.

بخش دهم: نقد فقدان امتحانات دقیق

روزی با حسرت گفتم: «حوزه‌ها امتحانات دقیق ندارند. این ظلم است و جایگاه علم دینی را پایین می‌آورد.» افزودم: «بدون امتحان دقیق، هر کسی درس می‌دهد، حتی اگر چیزی نفهمد! این افول علم دینی است.» امتحانات دقیق، مثل آزمودن یتیمان در قرآن، لازمه رشد علمی است.

قرآن کریم: وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ (نساء: 6)
ترجمه: و یتیمان را بیازمایید.

</_otبخش یازدهم: پیشنهاد کاربردی‌سازی قرآنروزی از ضرورت کاربردی‌سازی قرآن سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «قرآن فقط برای تلاوت نیست؛ باید از مغیبات، استخاره و حکمت آن در زندگی استفاده کنیم.» افزودم: «چه اشکالی دارد که عالم با علم خود نان دربیاورد، اما نه با دلالی و فروش علم! باید عملیاتی کار کنیم، مثل یک ماشین پیشرفته که با خودش مسابقه می‌دهد.» این کار، دین را زنده و پویا می‌کند.قرآن کریم: وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ (انعام: 59)
ترجمه: و هیچ تر و خشکی نیست مگر آنکه در کتابی روشن است.بخش دوازدهم: نقد خودنمایی در علم دینیروزی از خودنمایی برخی عالمان گله کردم. به شاگردانم گفتم: «عالم باید با اخلاص کار کند. اگر علم را برای پول فروخت، جادوگر است، نه عالم!» گفتم: «می‌شود با علم درآمد مشروع کسب کرد، اما نه با ریا و دلالی.» عالم واقعی، با صداقت و برای خدا کار می‌کند.قرآن کریم: وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (بقره: 139)
ترجمه: و ما برای او اخلاص می‌ورزیم.بخش سیزدهم: صدور انقلاب از طریق علماز صدور انقلاب سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «صدور انقلاب، یعنی تولید محتوای علمی، نه فرستادن آدم به این‌ور و آن‌ور.» اگر عالمان در رشته‌های مختلف قدرتمند شوند و صحنه‌گردان دنیا باشند، انقلاب واقعی رخ می‌دهد. این کار، نه با شعار، بلکه با علم و عمل ممکن است.قرآن کریم: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ (انفال: 60)
ترجمه: و برای آنان هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید.بخش چهاردهم: تفسیر آیه «سيقول السفهاء»සروزی درباره آیه‌ای از قرآن کریم سخن گفتم که مرا به تأمل واداشت:قرآن کریم: سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ (بقره: 142)
ترجمه: به‌زودی سفیهان از مردم خواهند گفت.به شاگردانم گفتم: «این آیه به گفت‌وگوی علمی اشاره دارد، نه جنگ و نزاع. سفیهان فقط حرف می‌زنند، اما عالم باید با حکمت و به زبان خودشان پاسخ دهد.» این آیه، مرا به یاد وظیفه عالم انداخت که باید با مخاطب به اندازه عقلش سخن بگوید، نه با کلمات قلمبه‌سلمبه.بخش پانزدهم: تطبیق گفتار با مخاطباز حدیثی درباره گفت‌وگو با مردم سخن گفتم:حدیث: كلم الناس على قدر عقولهم
ترجمه: با مردم به اندازه عقلشان سخن بگویید.به شاگردانم گفتم: «عالم باید ببیند با چه کسی طرف است. اگر با سفیه سخن می‌گوید، باید زبانش را ساده کند، مثل کودکی که با او به زبان کودکانه سخن می‌گویند.» این روش، موفقیت تبلیغ را تضمین می‌کند.بخش شانزدهم: نقد روش‌های تبلیغی غیرحرفه‌ایروزی از روش‌های تبلیغی غیرحرفه‌ای انتقاد کردم. به شاگردانم گفتم: «عالم نباید مشق‌هایش را حفظ کند و همان را روی منبر بگوید. باید ببیند مخاطبش کیست و چه نیازی دارد.» گفتم: «طبیب، نبض بیمار را می‌گیرد، سپس نسخه می‌نویسد. عالم هم باید نیاز مخاطب را بشناسد و به تناسب آن سخن بگوید.»قرآن کریم: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ (نحل: 125)
ترجمه: به راه پروردگارت با حکمت دعوت کن.بخش هفدهم: نقد سرقت علمیاز سرقت علمی گله کردم. به شاگردانم گفتم: «خدا کسی را که حرف دیگران را به نام خودش بزند، نمی‌آمرزد. عالم باید امانت‌دار باشد و علم را با صداقت منتقل کند.» این سخن، هشداری بود به حفظ امانت‌داری در علم دینی.قرآن کریم: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللَّهِ (بقره: 140)
ترجمه: و چه کسی ظالم‌تر از آن کس است که شهادتی را که از خدا نزد اوست کتمان کند؟بخش هجدهم: ارزش تفسیر المیزاناز تفسیر المیزان علامه طباطبایی تمجید کردم. به شاگردانم گفتم: «المیزان اثری برجسته و ماندگار است که قرآن را با عمق و دقت تفسیر کرده است.» این تفسیر، نمونه‌ای از علم دینی واقعی است که باید الگوی عالمان باشد.قرآن کریم: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ (فاطر: 28)
ترجمه: از بندگان خدا تنها عالمان از او می‌ترسند.بخش نوزدهم: موانع تولید آثار علمیروزی از مشکلات تولید آثار علمی سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «فقدان حمایت از عالمان، کیفیت آثار علمی را پایین می‌آورد. اگر عالمی مثل علامه طباطبایی حمایت نشود، چگونه می‌تواند اثری مثل المیزان خلق کند؟» این سخن، دعوتی بود به حمایت از تولید علم دینی.قرآن کریم: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (مائده: 2)
ترجمه: و در نیکوکاری و تقوا با یکدیگر همکاری کنید.جمع‌بندیاین گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح نظام آموزشی، تفسیر عمیق قرآن و تبلیغ حرفه‌ای دین. از نقد امتحانات کتبی و روش‌های غیرحرفه‌ای تا تأکید بر کاربردی‌سازی قرآن و اخلاص در علم دینی، هر بخش از این روایت‌ها تلاشی است برای پیوند علم با عمل و حکمت با مخاطب. امیدوارم این خاطرات، راهنمایی برای عالمان آینده باشد تا علم دینی را با عمق، صداقت و حکمت به جامعه عرضه کنند.