متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1069

مقدمه

سال‌ها پیش، در جریان درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تأملاتم اشاره می‌کردم که شاید در لحظه گذرا به نظر می‌رسیدند، اما هر یک جهانی از معنا در خود داشتند. اینک، این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از آن لحظات؛ خاطراتی که نه‌تنها شرح تجربه‌های شخصی من است، بلکه دعوتی است به تأمل در مسیر معرفت، معنویت و مسئولیت‌های عالمان دینی در برابر انحرافات نفسانی و اجتماعی. در این بخش، که از درس‌گفتار جلسه 1069 برگرفته شده، به بررسی تأثیرات تسخیر نفس در برابر کرامت الهی، گسترش سحر و جادو در جوامع، و ضرورت تقویت علم دینی می‌پردازم. این روایت، با دغدغه‌ای عمیق برای هدایت جامعه و حفظ اصالت معنوی، برای مخاطبان فرهیخته نگاشته شده است.

بخش اول: تسخیر نفس در برابر کرامت الهی

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از دو مسیر متضاد در زندگی انسان به میان آمد: تسخیر نفس و کرامت الهی. شیاطین و اجنه، هرچند قدرتی در ظرف نفس انسانی دارند، اما این قدرت، کوتاه‌مدت و فریبنده است. تسخیر نفس، راهی است که به‌آسانی در دسترس قرار می‌گیرد؛ کافی است انسانی از معرفت و عبادت دور شود تا در دام وسوسه‌های زودرس گرفتار آید. اما کرامت الهی، مسیری است که جز با عبادت خالصانه، معرفت عمیق و حلال‌درمانی به دست نمی‌آید. این دو مسیر، چون دو جاده‌اند: یکی کوتاه و پر از خباثت و پلیدی، و دیگری بلند، دشوار، اما سرشار از نور و رستگاری.

قرآن کریم می‌فرماید: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ (بقره: 165)؛ یعنی: «و از مردم کسانی هستند که به‌جای خدا همتایانی می‌گیرند و آن‌ها را چون خدا دوست می‌دارند.» این آیه، هشداری است به خطر انحراف نفس به‌سوی غیر خدا. در درس‌گفتارهایم تأکید می‌کردم: انسانی که به تسخیر نفس روی می‌آورد، شاید در لحظه لذتی زودگذر بیابد، اما سرانجامش جز پلیدی، بیماری و بدبختی نیست. کرامت الهی، اما، نیازمند صبر، معرفت و تقواست.

بخش دوم: گسترش سحر و جادو در جوامع

برخی روزها سخن از گسترش سحر و جادو در جوامع اسلامی به میان آمد. در یکی از جلسات، از اوضاع نگران‌کننده‌ای گفتم که در عراق شاهدش بودیم. گروه‌هایی با استفاده از سحر و جادو، مردم را به دام می‌انداختند و جامعه را به سوی نابودی می‌کشاندند. این پدیده، نه‌تنها در عراق، بلکه در بسیاری از نقاط جهان، از هندوستان تا اروپا، در حال رشد بود. سحر، چون علفی هرز، به‌سرعت رشد می‌کند، اما ریشه‌ای سست دارد و جز ویرانی به بار نمی‌آورد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ (بقره: 102)؛ یعنی: «و آنچه شیاطین در پادشاهی سلیمان فروخواندند، پیروی کردند.» این آیه، به تأثیر منفی سحر اشاره دارد، اما در عین حال، برتری قدرت الهی را یادآور می‌شود. می‌گفتم: این گسترش سحر، نتیجه ضعف نظام‌های تربیتی و علمی است. اگر علم دینی و نظام‌های آموزشی ما استوار بودند، چنین انحرافاتی مجال رشد نمی‌یافتند.

بخش سوم: پیامدهای جسمی و روانی تسخیر نفس

در درس‌گفتارهایم، بارها از پیامدهای مخرب تسخیر نفس سخن گفتم. کسانی که به این مسیر می‌روند، شاید در کوتاه‌مدت قدرتی ظاهری به دست آورند، اما سرانجامشان بیماری، بی‌خوابی، و حتی سادیسم است. می‌گفتم: جادوگران و مرتاضان، هرچند قدرت‌هایی دارند، اما زندگی‌شان پر از پلیدی و بدبختی است. یکی از آن‌ها را از شدت بیماری و بی‌خوابی، آرزوی مرگ می‌کرد، اما قدرت ظاهری‌اش او را رها نمی‌کرد.

قرآن کریم هشدار می‌دهد: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا (فاطر: 6)؛ یعنی: «شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن گیرید.» این آیه، خطر تأثیرات شیطانی بر روان انسان را نشان می‌دهد. تأکید می‌کردم: تسخیر نفس، انسان را به ورطه بیماری‌های جسمی و روانی می‌کشاند، و تنها راه نجات، بازگشت به مسیر عبادت و معرفت است.

بخش چهارم: نقد علم دینی و نظام‌های آموزشی

در یکی از درس‌گفتارهایم، با حسرتی عمیق از ضعف علم دینی سخن گفتم. عالمان دینی، به‌عنوان ورثه انبیا، باید توانایی مقابله با انحرافات نفسانی و اجتماعی را داشته باشند، اما گاه خلع سلاح شده‌اند. می‌گفتم: اگر حوزه‌های علمیه اقتدار معنوی و علمی خود را بازنیابند، نمی‌توانند در برابر سحر و جادو ایستادگی کنند. این نقد، نه از سر خشم، بلکه از دغدغه‌ای عمیق برای احیای نقش هدایتگری عالمان دینی بود.

قرآن کریم می‌فرماید: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ (آل‌عمران: 79)؛ یعنی: «رباني باشيد، به سبب آنكه كتاب را تعليم می‌داديد.» این آیه، مسئولیت عالمان دینی را در هدایت جامعه نشان می‌دهد. تأکید می‌کردم: علم دینی باید با اقتدار معنوی همراه باشد تا بتواند جامعه را از انحرافات حفظ کند.

بخش پنجم: تفاوت سحر و اعجاز الهی

در درس‌گفتارهایم، بر تفاوت میان سحر و اعجاز الهی تأکید داشتم. انبیا و اولیای خدا از تأثیرات سحر مصون‌اند، اما مؤمنان عادی ممکن است در دام آن گرفتار شوند. می‌گفتم: هرچند جادوگران جمع شوند، نمی‌توانند اولیای الهی را مسحور کنند، زیرا اعجاز الهی بر سحر برتری دارد.

قرآن کریم می‌فرماید: فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ ۖ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ (یونس: 81)؛ یعنی: «چون افکندند، موسی گفت: آنچه آورده‌اید سحر است، خدا آن را باطل خواهد کرد.» این آیه، برتری اعجاز الهی بر سحر را نشان می‌دهد. می‌گفتم: قدرت الهی، هر سحری را باطل می‌کند و اولیای خدا در پناه این قدرت، از هر آسیبی مصون‌اند.

بخش ششم: نقد علوم انسانی و نظام آموزشی

در یکی از جلسات، از علوم انسانی غیربومی انتقاد کردم. این علوم، گاه فاقد روش‌های تحقیقاتی معتبرند و به تشتت فکری و بی‌اعتقادی منجر می‌شوند. می‌گفتم: علوم انسانی باید با روش‌های بومی و معتبر بازطراحی شوند تا به جای گمراهی، راهگشا باشند.

قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (زمر: 9)؛ یعنی: «بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟» این آیه، اهمیت علم معتبر را یادآور می‌شود. تأکید می‌کردم: نظام آموزشی ما باید فضایی برای پرس‌وجو و تفکر انتقادی فراهم کند، نه اینکه دانشجویان را از پرسش بازدارد.

جمع‌بندی

در درس‌گفتارهایم، همواره دغدغه هدایت جامعه و حفظ اصالت معنوی را داشتم. این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از تأملاتم در برابر دو مسیر متضاد: تسخیر نفس و کرامت الهی. مسیر تسخیر نفس، اگرچه آسان و زودرس است، اما به پلیدی، بیماری و بدبختی می‌انجامد. در مقابل، کرامت الهی، با عبادت، معرفت و تقوا به دست می‌آید و انسان را به سوی رستگاری هدایت می‌کند. گسترش سحر و جادو در جوامع، ضعف علم دینی و نظام‌های آموزشی را نشان می‌دهد. عالمان دینی، به‌عنوان ورثه انبیا، باید اقتدار معنوی و علمی خود را باز یابند تا بتوانند جامعه را از انحرافات حفظ کنند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان در برابر خدا، خود و جامعه.