متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1079)

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون با جزئیات و تأمل بیش‌تر به رشته تحریر درمی‌آیند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من در مواجهه با مسائل اجتماعی، دینی و فقهی است، بلکه تلاشی است برای روشن ساختن مسئولیت‌های دینی و اجتماعی که هر عالم و انسان متعهدی باید به آن‌ها پایبند باشد. با نگاهی به گذشته و تجربه‌های زیسته، می‌کوشم تا درس‌هایی از صداقت، اخلاص و تعهد به ارزش‌های الهی را با شما در میان بگذارم.

بخش اول: تأملات جامعه‌شناختی در زمانه جنگ

مشاهدات از جنگ و مسئولیت اجتماعی

در آن روزهای پرآشوب جنگ، که ایران، افغانستان و عراق درگیر سختی‌های بسیار بودند، شاهد بودم که چگونه برخی از حضور در جبهه‌ها شانه خالی کردند. اینان، در حالی که بسیاری از جوانان با ایثار و ازخودگذشتگی به میدان نبرد می‌رفتند، در آسایش و رفاه، یا به قول خودمان در «مخملک‌ها»، روزگار می‌گذراندند. این تفاوت در رفتار اجتماعی، مرا به تأمل در مسئولیت‌پذیری و اخلاص واداشت. به راستی، چگونه می‌توان در برابر سختی‌های جامعه بی‌تفاوت ماند و خود را از بار مسئولیت کنار کشید؟

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ

«راه [سرزنش] تنها بر کسانی است که به مردم ستم می‌کنند و در زمین به ناحق تجاوز می‌نمایند» (شوری: ۴۲).

این آیه، مرا به یاد این حقیقت می‌اندازد که بی‌توجهی به مسئولیت‌های اجتماعی، نوعی ظلم به جامعه است. در آن روزها، برخی که از جبهه‌ها دوری گزیدند، پس از جنگ در جایگاه‌های برجسته ظاهر شدند، گویی هیچ‌گاه خاک جبهه را ندیده و سختی‌ها را لمس نکرده بودند.

مشاهدات از مهاجران افغانی

در آن سال‌ها، مهاجران افغانی که در ایران بودند، به دلیل شرایط سخت زندگی، ظاهری ساده داشتند. اما وقتی با گذر زمان و بهبود شرایط، چهره واقعی فرهنگ و زیبایی آن‌ها آشکار شد، شگفت‌زده شدم. گویی اینان که در سختی‌ها گمنام بودند، ناگهان درخشیدند. این مشاهدات، مرا به این فکر فرو برد که شرایط محیطی چگونه می‌تواند بر ظاهر و رفتار انسان اثر بگذارد. این درس جامعه‌شناختی، نشان‌دهنده تأثیر عمیق اقتصاد و فرهنگ بر هویت افراد است.

نقد رفتارهای نمایشی در جبهه

روزی در جبهه، فردی را دیدم که به جای مشارکت در نبرد، مشغول فیلم‌برداری بود. با طنز به او گفتم: «مگر عروس پیدا کرده‌ای که فیلم می‌گیری؟» این رفتار نمایشی، مرا به فکر فرو برد که چگونه برخی در شرایط بحرانی، به جای عمل واقعی، به نمایش و خودنمایی روی می‌آورند. اینان، گاه با گرفتن عکس و فیلم، به دنبال کسب اعتبار بودند، نه خدمت خالصانه.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا

«ما شما را تنها برای خدا اطعام می‌کنیم و از شما پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم» (انسان: ۹).

این آیه، مرا به یاد اخلاص در عمل می‌اندازد. عکاسی و فیلم‌برداری در جبهه، اگر برای نمایش باشد، از ارزش عمل می‌کاهد.

بخش دوم: دین، اخلاص و نقد سوءاستفاده‌ها

تعریف دین و دوری از سیاست‌زدگی

همواره در درس‌گفتارهایم تأکید داشتم که دین، باید خالص و به دور از سیاست‌زدگی باشد. دین برای من، پاسخ‌گویی در برابر خداست، نه ابزاری برای اهداف سیاسی یا شخصی. هرگاه کسی بخواهد دین را به توهمات سیاسی آلوده کند، راه را گم کرده است. این باور، مرا به حفظ اصالت دین در برابر سوءاستفاده‌ها سوق داد.

سوءتفاهم درباره «مر قانون»

روزی در گفت‌وگویی، سخن از «مر قانون» به میان آمد. برخی گمان کردند منظورم صرف اجرای مجازات است، اما مقصود من، ساختاری نظام‌مند و عادلانه برای اجرای احکام دینی بود. دین، یا باید به‌صورت کامل و با برنامه‌ریزی دقیق اجرا شود، یا ناقص بودن آن به ناکارآمدی می‌انجامد. این سوءتفاهم، مرا به تأمل در اهمیت تبیین دقیق مفاهیم دینی واداشت.

اجتهاد و شایسته‌سالاری

برخی، با جمع‌آوری اجازه‌نامه‌های اجتهاد بدون شایستگی، به دنبال کسب اعتبار بودند. خودم اما، هیچ‌گاه به دنبال چنین اجازه‌نامه‌هایی نرفتم. برایم، علم و اخلاص، بیش از عناوین ظاهری ارزش داشت. روزی یکی از بزرگان به من پیشنهاد داد که اجازه اجتهاد بگیرم، اما پاسخ دادم: «برای چه؟ من به دنبال خدمت خالصانه‌ام، نه عنوان.» این باور، مرا از پذیرش عناوین غیرضروری بازداشت.

بخش سوم: اقتصاد، ساده‌زیستی و مدیریت منابع دینی

اقتصاد ساده گذشته

در کودکی‌ام، با چند شاهی می‌شد نیازهای روزانه را برآورد. دو تا ده شاهی، یک قرون می‌شد و با آن، کباب و نان می‌خریدیم. اما امروز، اقتصاد چنان پیچیده شده که میلیاردها و تریلیون‌ها از فهم عامه خارج است. این تغییر، مرا به تأمل در مدیریت منابع دینی واداشت. چگونه می‌توان در این پیچیدگی‌های مالی، عدالت و شفافیت را حفظ کرد؟

آموزش ریاضیات و خلاقیت

در کودکی، معلمانمان برای آموزش اعداد بزرگ، از نام‌های خلاقانه‌ای چون «شتر تریلیون» و «کامیون تریلیون» استفاده می‌کردند. این روش، یادگیری را شیرین و ساده می‌کرد. این خاطره، مرا به فکر فرو برد که چگونه می‌توان مفاهیم پیچیده دینی را نیز با زبانی ساده و جذاب به مردم آموخت.

مصرف سهم امام و قاعده الاحسان

گفت‌وگویی با عالمی که معتقد بود مصرف سهم امام باید با رضایت او باشد. من اما، این را غیرمستند و نادرست یافتم. سهم امام، برای رفع نیازهای جامعه است، نه برای مصرف سلیقه‌ای. قاعده الاحسان می‌گوید که در شرایط اضطراری، احسان می‌تواند تکالیف سنگین را ساقط کند. این اصل، راهکاری است برای مدیریت عادلانه اموال دینی.

ساده‌زیستی عالمان وارسته

عالمی را که با وجود دسترسی به ثروت‌های کلان، ساده‌زیست بود. روزی به او گفتم: «چرا کتاب‌هایت را با جلد کاهی چاپ کردی؟» پاسخ داد: «این‌ها برای طلاب است، نه برای نمایش.» این تواضع، مرا به یاد عالمی دیگر انداخت که ته سیگار دیگران را برای رفع نیاز خود برمی‌داشت. اینان، با وجود مقام علمی و معنوی، ساده‌زیستی را پیشه کرده بودند.

فراموشی عالمان بزرگ

با تأسف برخی از عالمان وارسته، پس از مرگشان فراموش شدند و حتی مزارشان از دیده‌ها پنهان ماند. این بی‌توجهی به میراث علمی و معنوی، نشانه‌ای از ضعف در حفظ ارزش‌های دینی است. اینان که صاحب حوزه و تأثیرگذار بودند، شایسته احترام و یادآوری‌اند.

بخش چهارم: نقد مدیریت و شایسته‌سالاری

انتصابات غیرشایسته

روزی فردی برای فرزند بی‌تجربه‌اش مقام بالایی درخواست کرد، اما برای مشاغل پایین‌تر، مدرک لازم بود. این تناقض، مرا به تأمل در اهمیت شایسته‌سالاری واداشت. چگونه می‌توان مدیریت جامعه را به افرادی سپرد که صلاحیت لازم را ندارند؟

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، روایتی است از تجربه‌هایم در مواجهه با مسائل اجتماعی، دینی و فقهی. از جنگ و مسئولیت‌پذیری اجتماعی گرفته تا ساده‌زیستی عالمان وارسته و نقد سوءاستفاده‌های مالی، هر خاطره درس‌هایی از اخلاص، صداقت و تعهد به ارزش‌های الهی به همراه دارد. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به تأمل در مسئولیت‌های دینی و اجتماعی‌تان دعوت کند و راهی برای تقویت علم دینی و خدمت به جامعه باشد.