متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1080)

مقدمه

در سال‌های پرفرازونشیب پس از انقلاب، روزگار پر بود از تجربه‌هایی که هر یک، چون آیینه‌ای، حقایق جامعه و علم دینی را پیش چشمم می‌نهاد. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا نقل شده‌اند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌گونه‌ای منسجم و تفصیلی روایت شوند. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مسائل دینی، اجتماعی و اخلاقی که نه‌تنها گذشته را بازتاب می‌دهد، بلکه برای امروز و فردای ما نیز درس‌هایی گران‌بها دارد. این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن تجربه‌هایی که از عمق وجود و با صداقت زیسته‌ام، تا شاید برای پژوهشگران و جویندگان حقیقت، راهنمایی باشد در مسیر فهم و اصلاح.

بخش اول: شایسته‌سالاری و اصالت در علم دینی

خاطره‌ای از اجازه‌نامه‌های بی‌اعتبار

در ایام پرشور انقلاب، فردی پیش من آمد که ادعا می‌کرد صاحب چندین اجازه‌نامه اجتهاد است. با کنجکاوی از او خواستم آن‌ها را نشانم دهد. وقتی اجازه‌نامه‌ها را آورد، دیدم که هیچ عمق علمی در او نیست. با تأمل، همه آن کاغذها را پاره کردم و گفتم: «این‌ها یا از ناآگاهی صادر شده یا از سوءنیت.» پرسیدم: «با این کاغذها چه کردی؟ چقدر مال مردم را به ناحق گرفتی؟» او پاسخ روشنی نداشت، جز اینکه بگوید از جاهایی این اجازه‌نامه‌ها را گرفته است. این تجربه مرا به فکر فرو برد که چگونه برخی، بدون بررسی دقیق، مدارک علمی را امضا می‌کنند تا کار کسی «راه بیفتد». این‌گونه بود که دریافتم اصلاح علم دینی باید از بالا آغاز شود، از جایی که مسئولیت صدور چنین مدارکی به عهده عالمان بزرگ است.

این خاطره مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ﴾
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموالتان را در میان خود به باطل مخورید» (سوره نساء، آیه ۲۹). این آیه هشداری است به کسانی که با سوءاستفاده از جایگاه علمی، به دنبال منافع مادی‌اند.

امضاهای بی‌مسئولیت

در همان روزگار، برخی عالمان بدون دقت، مدارک علمی را امضا می‌کردند. گویی برایشان مهم نبود که این امضا چه تبعاتی دارد. به یکی از آن‌ها گفتم: «چگونه بی‌بررسی امضا می‌کنی؟» پاسخ داد: «می‌خواهیم کار مردم راه بیفتد.» این پاسخ مرا به تأمل واداشت. آیا هدف علم دینی، تنها «راه انداختن کار» است؟ خیر، علم دینی باید بر پایه صداقت و مسئولیت بنا شود. امضایی که بدون دقت انجام شود، نه‌تنها به طلبه کمک نمی‌کند، بلکه به کل نظام علمی آسیب می‌رساند.

بخش دوم: اخلاق در معاملات و فرهنگ اقتصادی

کلوخ و زمین‌فروشی

در گذشته، رسم بود که زمین‌ها را با کلوخ نشانه‌گذاری می‌کردند. خریدار می‌گفت: «زمین می‌خواهم»، و فروشنده پاسخ می‌داد: «برو هرچه می‌خواهی بردار.» اما برخی، با سوءاستفاده، کلوخ را جابه‌جا می‌کردند تا زمین بیشتری تصاحب کنند. این کار، حتی در معاملاتی که ارزش مادی کمی داشت، رخ می‌داد. به خود می‌گفتم: «انسان اگر آلوده به فساد شود، فرقی نمی‌کند معامله ارزان باشد یا گران، دست به نادرستی می‌زند.» این تجربه نشانم داد که بدون قانون‌مندی و اخلاق، حتی ساده‌ترین معاملات به فساد کشیده می‌شود.

فساد، چون هزارپا

روزی با طنزی تلخ به شاگردانم گفتم: «فساد در جامعه، مانند هزارپاست. کسی نمی‌داند چند پا دارد، اما همه می‌دانند که خطرناک است.» این تشبیه، خنده‌ای بر لب آورد، اما در عمق خود، هشداری بود. ناآگاهی مردم از جزئیات فساد، مانند ندانستن تعداد پاهای هزارپا، نشانه ضعف در آموزش و آگاهی عمومی است. به خود گفتم: «اگر جامعه‌ای حتی در مسائل ساده ناآگاه باشد، چگونه می‌تواند در برابر فسادهای بزرگ مقاومت کند؟»

بخش سوم: مدیریت قضایی و اولویت‌بندی در اصلاحات

گوسفندان در دادگستری

در اوایل انقلاب، قاضی‌ای در بازار گوسفندفروشان را به جرم سد معبر دستگیر کرد و آن‌ها را همراه گوسفندانشان به دادگستری آورد. صحنه عجیبی بود؛ گوسفندان در حیاط دادگستری پراکنده بودند و محیط را به هم ریخته بودند. به قاضی گفتم: «چرا این بندگان خدا را گرفتی؟ اگر قرار است عدالت اجرا شود، چرا سراغ مفسدان بزرگ‌تر نمی‌روی؟» این خاطره برایم نشانه‌ای بود از اولویت‌بندی نادرست در مدیریت قضایی. به جای تمرکز بر «شاخدارها»، یعنی مفسدان کلان، برخی به سراغ افراد ضعیف می‌رفتند.

این ماجرا مرا به یاد این آیه انداخت:
﴿وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ﴾
«و به ستمگران متمایل نشوید که آتش [عذاب] شما را فرو می‌گیرد» (سوره هود، آیه ۱۱۳).

بخش چهارم: تحولات اجتماعی و خودکفایی

هل دادن گاز

در اوایل انقلاب، مردی متشخص را دیدم که با زحمت، کپسول گاز خود را هل می‌داد تا پر کند. به او گفتم: «حاج‌آقا، دیگر کسی برایت هل نمی‌دهد. باید خودت دست به کار شوی.» این صحنه برایم نمادی از تغییرات اجتماعی پس از انقلاب بود. روزگاری که خدمت‌رسانی سنتی رایج بود، گذشته بود و حالا هر کس باید خودکفا می‌شد. این تجربه به من آموخت که اصلاح رفتارهای اجتماعی، نیازمند کنار گذاشتن ترس و پذیرش مسئولیت است.

نذورات و مدیریت صحیح

همیشه معتقد بودم که نذورات نباید در ضریح ریخته شود. به یکی گفتم: «نذرت را به فقیر، طلبه یا مستحق بده. اگر امام رضا (ع) بود، پولش را کجا خرج می‌کرد؟» این باور از سنت ائمه (ع) سرچشمه می‌گیرد که اموال را به نیازمندان می‌رساندند. ریختن پول در ضریح، نه‌تنها به هدف اصلی نذر کمک نمی‌کند، بلکه گاهی به هدررفت منابع می‌انجامد.

بخش پنجم: چالش‌های اخلاقی و اجتماعی مدرن

جراحی‌های غیرضروری

روزی شنیدم که برخی جراحان، جراحی‌های بازسازی بکارت انجام می‌دهند. این موضوع مرا به فکر فرو برد. نه اینکه اصل جراحی اشکال داشته باشد، بلکه ریشه‌های اجتماعی آن نگران‌کننده بود. زنانی که به دلیل مشکلات اجتماعی به چنین کاری روی می‌آورند، نباید مورد قضاوت قرار گیرند. این ماجرا نشانم داد که باید به جای سرزنش، به فکر حل ریشه‌ای مشکلات باشیم.

بخش ششم: احترام به عالمان دینی

احترام در قبرستان مسیحی

روزی با جمعی از طلاب به قبرستانی مسیحی رفتیم. دربان، که ورود غیرمسیحیان را ممنوع کرده بود، وقتی فهمید ما اهل علم هستیم، با احترام در را گشود و گفت: «شما عالمید، نمی‌توانم مانع شوم.» این تجربه نشانم داد که جایگاه علم، حتی در فرهنگ‌های دیگر، مورد احترام است. اما افسوس که گاهی در جامعه خودمان، به طلاب بی‌احترامی می‌شود.

نزاع در فیضیه

در فیضیه، دو عالم را دیدم که بر سر موضوعی با هم نزاع می‌کردند. یکی به دیگری گفت: «تو هیچ نمی‌فهمی!» این صحنه قلبم را به درد آورد. به خود گفتم: «اگر عالمان به یکدیگر بی‌احترامی کنند، چگونه از مردم انتظار احترام داریم؟» این تجربه مرا به این باور رساند که اخلاق حرفه‌ای، لازمه عالم دینی است.

بخش هفتم: تجربه‌های شخصی و دفاع از حق

زندان در پانزده خرداد

در کودکی، در جریان پانزده خرداد، به دلیل دفاع از حق، گرفتار شدم. جوانی بودم سیزده‌ساله که وقتی شنیدم کسی به یکی از سادات بی‌احترامی کرد، نتوانستم ساکت بمانم. به او گفتم: «تو که به سادات توهین می‌کنی، حرمت نداری!» مرا به کلانتری بردند، اما ترسم نریخت. آن شب، در کنار یک پاکستانی، تا صبح از او زبان اردو آموختم. این تجربه به من آموخت که دفاع از حق، حتی در کودکی، ارزشی والا دارد.

بخش هشتم: جامعه‌شناسی دینی و نقد فرهنگ

صلوات‌های پولی

در قم، پیرمردی را دیدم که صلوات‌هایش را با پول تنظیم می‌کرد. می‌گفت: «هر که بیشتر بدهد، صلوات بلندتری می‌خوانم.» این کار، گرچه خنده‌دار بود، مرا به فکر فرو برد. این رفتار، نشانه‌ای از خلأ اخلاقی در برخی رسوم بود. به خود گفتم: «اگر دین به تجارت بدل شود، چگونه می‌توان از آن انتظار هدایت داشت؟»

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، تلاشی است برای بازتاب تجربه‌هایی که در مسیر علم، دین و اصلاح جامعه زیسته‌ام. از نقد شایسته‌سالاری در علم دینی تا تأمل در چالش‌های اجتماعی و اخلاقی، هر خاطره، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان. علم دینی باید با شایستگی، صداقت و اخلاق همراه باشد. جامعه باید با آگاهی، قانون‌مندی و احترام به عالمان ساخته شود. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها روایت گذشته است، بلکه چراغی است برای آینده‌ای که در آن، علم و دین، دست در دست، به سوی عدالت و حقیقت گام بردارند.