متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1084)

مقدمه

این مجموعه، روایتی است صمیمی از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. هر خاطره، پنجره‌ای است به سوی تجربه‌های زیسته‌ام، که با عمق معرفتی، معنوی و فقهی گره خورده و تلاش دارد تا خواننده را به تأمل در مسائل دینی، اجتماعی و فرهنگی دعوت کند. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده زندگی شخصی من است، بلکه تلاشی است برای پیوند زدن علم دینی با نیازهای روز جامعه، با زبانی که هم صمیمی است و هم عمیق.

بخش اول: نقد مدیریت علم دینی و ضرورت پویایی

انقلاب عظیم و نیاز به افکار نوین

روزی در محضر عالمی بودم که از فلسفه گریزان بود و آن را بی‌فایده می‌دانست. با طنزی صمیمی به او گفتم: «حاج آقا، شما که شمالی هستید، حتماً از ترس فلسفه پا به فرار گذاشتید! آن‌ها که فلسفه می‌خوانند، گاهی برنمی‌گردند، اما شما برگشتید، پس حتماً ترسیدید!» خنده‌ای کرد و گفت: «نه، ما رفتیم و دیدیم خبری نیست.» این گفت‌وگو، هرچند ساده، مرا به فکر فرو برد. انقلابی به عظمت انقلاب اسلامی، که جهانی را درنوردیده، با افکار کهنه و سنتی نمی‌توان اداره کرد. علم دینی باید پویا باشد، با نیازهای روز همگام شود و از حکمت و اندرز نیکو بهره گیرد.

قرآن کریم: ﴿ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ﴾
«با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن» (نحل: ۱۲۵)

این آیه مرا به این باور رساند که مدیریت علم دینی نیازمند نگاهی نو و حکیمانه است، نه تکرار روش‌های گذشته.

فلسفه و ضرورت علوم عقلی

آن عالم، فلسفه را بی‌ثمر می‌دانست و می‌گفت: «هنوز فلسفه‌ات را تمام نکرده‌ای، ما رفتیم و هیچ نبود!» اما من باور دارم که فلسفه، اگر درست فهمیده شود، می‌تواند دریچه‌ای به فهم عمیق‌تر دین بگشاید. این گفت‌وگو نشان داد که برخی از عالمان، از ترس انحراف، از علوم عقلی دوری می‌کنند. اما مگر می‌شود بدون فهم عمیق، به حقیقت دین رسید؟ علوم عقلی، مانند فلسفه، ابزارهایی هستند که اگر با اخلاص و هدایت دینی همراه شوند، راهگشای معرفت‌اند.

شهريه و استقلال علمی

وقتی تازه به حوزه آمده بودم، از گرفتن شهريه پرهیز داشتم. عالمی بزرگوار اصرار داشت که شهريه بگیرم و می‌گفت: «اشکالی ندارد، بگیر!» اما من پاسخ دادم: «من نان مشتی می‌خورم، چون کارهای گوناگونی انجام می‌دهم و فقط به فقه بسنده نمی‌کنم.» او باز اصرار کرد، اما من گفتم: «این شهريه برایم اشکال دارد، چون من به علوم دیگر هم مشغولم.» این پافشاری‌ام از باور به استقلال علمی و مالی سرچشمه می‌گرفت. عالم دینی باید از وابستگی مالی آزاد باشد تا بتواند با اخلاص و بی‌نیاز از تملق، حقیقت را بگوید.

این تجربه مرا به این نتیجه رساند که وابستگی به شهريه، گاهی استقلال علمی طلاب را تهدید می‌کند. علم دینی باید از بند مادیات رها شود تا بتواند در خدمت جامعه باشد.

نقد محدودیت‌های فکری

شنیده‌ام برخی به طلاب می‌گویند: «روزنامه نخوانید، تلویزیون نبینید!» اما مگر می‌شود عالم دینی از جامعه و مسائل روز بریده باشد؟ طلبه باید در علوم، فنون و مسائل اجتماعی متعادل باشد. اگر از دنیای اطرافش بی‌خبر بماند، چگونه می‌تواند راهنمای مردم باشد؟ این محدودیت‌ها را نقد می‌کردم و می‌گفتم: «عالم دینی باید مانند درختی باشد که ریشه در سنت دارد، اما شاخه‌هایش به سوی آسمان معرفت و دانش روز گسترده است.»

بخش دوم: شایسته‌سالاری و آموزش کاربردی

خاطره جزیره مجنون

روزی برای تفریح به جزیره مجنون رفته بودیم. همراه چند نفر بودیم و با پاترول حرکت کردیم. در آنجا با راننده‌ای ترک‌زبان و خوش‌قلب آشنا شدم که تریلی بزرگی را هدایت می‌کرد؛ ماشینی با چهل‌پنجاه چرخ که روی باریکه‌ای میان آب‌ها حرکت می‌کرد. او با محبت گفت: «حاج آقا، بیا فرمون را بگیر!» من که در جوانی راننده حرفه‌ای بودم، پشت فرمان نشستم، اما دیدم این ماشین غول‌پیکر انگار گوجه‌فرنگی است که تاب می‌خورد! گفتم: «پدرجان، این ماشین می‌رود توی آب! حرام است!» خندید و گفت: «عیبی ندارد، بشین!» اما من کنار کشیدم و گفتم: «نه، من راننده چهارچرخم، نه چهل‌چرخ!»

این خاطره برایم درس بزرگی داشت. رانندگی یک پراید با تریلی فرق دارد. اداره جامعه‌ای با میلیون‌ها انسان، مانند هدایت یک تریلی است که به مهارت و شایستگی نیاز دارد. عالم دینی هم باید چنین باشد؛ نه هر کسی می‌تواند بار سنگین مسئولیت‌های دینی و اجتماعی را به دوش بکشد.

نقد آموزش غیرکاربردی

بارها دیده‌ام که در حوزه‌ها از موضوعات کهنه و غیرمرتبط با نیازهای روز سخن می‌گویند. مگر می‌شود عالم دینی از جامعه‌اش جدا باشد؟ ما باید از مسائل روز حرف بزنیم، از درد مردم، از نیازهایشان. اگر به جای کار و تلاش، تنها در حوزه بنشینیم و از دقایق فقهی بحث کنیم، چگونه می‌توانیم به جامعه خدمت کنیم؟ عالم دینی باید مانند راننده‌ای باشد که نه‌تنها پراید، بلکه تریلی‌های بزرگ را هم بتواند هدایت کند.

بخش سوم: مدیریت منابع دینی و عدالت اجتماعی

نقد توزیع نادرست منابع

روزی با عالمی بحث می‌کردم که چرا منابع دینی به‌گونه‌ای ناعادلانه توزیع می‌شود. می‌گفتم: «چرا باید به عده‌ای معدود مبالغ کلان داد و دیگران را محروم کرد؟» پیشنهاد دادم به جای دادن پول زیاد به چند نفر، آن را میان نیازمندان بیشتر تقسیم کنند. این کار، مانند آبی است که به جای یک درخت، باغی را سیراب می‌کند.

قرآن کریم: ﴿وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾
«اسراف نکنید که او اسراف‌کاران را دوست ندارد» (انعام: ۱۴۱)

نقد اسراف در قبرستان‌ها

یکی از سنت‌هایی که همیشه مرا آزرده، توزیع خرما در قبرستان‌هاست. این خرماها روی زمین می‌ریزد، مورچه‌ها جمع می‌شوند و قبرستان را آلوده می‌کنند. این اسراف است و حرام. به جای این کار، همان یک کیلو خرما را به فقیر بدهید تا یک هفته نان زن و بچه‌اش تأمین شود. این کار، هم خیرش به اموات می‌رسد و هم مشکلی از جامعه حل می‌کند.

خاطره عقد و مهر سنگین

روزی قرار بود جوانی را عقد کنم. مهر، هشتصد سکه بود! به داماد گفتم: «بگو این سکه‌ها چقدر می‌شود؟ باید بدانی چه تعهدی می‌دهی.» او حساب کرد و دید نمی‌تواند از پس آن بربیاید. گفتم: «این مهر در حد مسخره است!» در جامعه‌ای که تربیت درست غایب است، چنین تعهدات غیرواقعی رواج پیدا می‌کند. حتی شنیدم برخی در عقدنامه می‌نویسند «هفت سفر عشق»! به عروس گفتم: «این‌ها چیست؟ مگر شعر می‌خوانی؟ سفر عشق یعنی خانه عمه و دایی‌ات! عالم دینی باید این بی‌تربیتی‌ها را اصلاح کند.»

بخش چهارم: پیشنهادهایی برای اصلاح اجتماعی

ایجاد اشتغال و فضاهای سالم

اگر دستم باز بود، بودجه‌ای کلان برای اشتغال مردم فراهم می‌کردم. به طلاب می‌گفتم: «با خانواده‌تان به پارک بروید، ساندویچی بخورید و فضایی سالم بسازید.» به جای باتوم در پارک‌ها، حضور عالمان دینی می‌تواند فضای فرهنگی را تقویت کند. باتوم، مردم را مضطرب می‌کند، اما حضور عالم، آرامش و معرفت می‌آورد.

نقد رفتارهای نادرست در جامعه

روزی در تاکسی بودم و شنیدم عده‌ای به عالمان دینی بد می‌گفتند. برگشتم و با مهربانی گفتم: «مادرجان، راست می‌گویی، ما عالمان شاید بد باشیم، اما از آسمان نیفتاده‌ایم، از میان شما برخاسته‌ایم. اگر شما بد باشید، ما هم بد می‌شویم!» راننده خندید و گفت: «حاج آقا راست می‌گوید.» این گفت‌وگو نشان داد که عالم باید با مردم صمیمی باشد، نه از آن‌ها جدا.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح علم دینی، تقویت شایسته‌سالاری و عدالت در توزیع منابع. از جزیره مجنون تا گفت‌وگوهای صمیمی با عالمان و مردم، هر تجربه‌ای مرا به این باور رساند که عالم دینی باید در متن جامعه باشد، با نیازهای روز آشنا و از وابستگی‌های مادی آزاد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان برای ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر و معنوی‌تر.