متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1094

مقدمه

در خلال درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از گذشته و تجربیات زندگی‌ام را بازگو می‌کردم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در جلسات ذکر شده‌اند، روایت‌هایی از زیستن در روزگار پرتلاطم و درس‌آموز گذشته‌اند. آنچه در پی می‌آید، بازنویسی این خاطرات است که با دقتی عمیق و در قالبی منسجم، تلاش دارد تا هم صدای صمیمی‌ام را حفظ کند و هم تأملاتی معرفتی، معنوی و اجتماعی را به مخاطب عرضه دارد. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، دعوتی است به تأمل در زندگی، ایمان و مسئولیت‌هایی که یک عالم دینی در برابر جامعه خویش بر دوش می‌کشد. هر بخش از این روایت‌ها، تصویری است از تجربه‌ای زیسته که با درس‌های عمیق معنوی و اجتماعی درآمیخته است.

بخش اول: خودکفایی و تولید، رکن اقتصاد اسلامی

زمانی سخن از اقتصاد و زیرساخت‌های جامعه به میان می‌آمد. من همواره بر این باور بوده‌ام که ارزش یک جامعه نه در بازارهای پر زرق‌وبرق آن، که در توان تولید و خودکفایی‌اش نهفته است. زیرساخت‌هایمان اگر ویران شده‌اند، تنها با دستان خودمان بازسازی می‌شوند. جامعه‌ای که مولد نباشد، هرچند بازارش پر از کالاهای وارداتی باشد، ارزش راستین خود را از دست می‌دهد. اقتصاد اسلامی، که ریشه در تعالیم الهی دارد، بر خوداتکایی و تولید داخلی تأکید می‌کند. این اصل، که از آیات قرآنی و سیره معصومین برمی‌آید، راهی است به سوی عزت و استقلال.

خاطره‌ای از سخاوت زمین

روزگاری در مسیر سبزوار به مشهد، که فصل هندوانه بود، کشاورزان با سخاوت، هندوانه‌هایشان را به رایگان پیشکش مسافران می‌کردند. کنار جاده، با التماس از رانندگان اتوبوس می‌خواستند که توقف کنند و این نعمت الهی را بچشند. اما نکته‌ای ظریف در این سخاوت بود: آن‌ها می‌گفتند «هندوانه را بخورید، اما تخمه‌هایش را دور نریزید». این تخمه‌ها، که گویی قلب حیات زمین بودند، برای کشت آینده ارزشی بسزا داشتند. این خاطره، برایم نمادی است از اقتصاد اسلامی؛ جامعه‌ای که تولید می‌کند، با سخاوت به اشتراک می‌گذارد، اما منابع کلیدی‌اش را برای تداوم حیات حفظ می‌کند.

این فرهنگ سخاوت، که ریشه در تعاون و همدلی اسلامی دارد، نشان می‌دهد که اقتصاد ما باید نظام‌مند باشد. اگر بی‌نظمی و اسراف، این نعمت‌ها را به هدر دهد، جامعه از مسیر خودکفایی دور می‌افتد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

(اسراف نکنید که او اسراف‌کاران را دوست ندارد) (سوره انعام، آیه 141).

بخش دوم: انفاق و کرامت انسانی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، شیوه کمک به نیازمندان بوده است. بارها به مردم می‌گفتم: «نذرهایتان را به حرم‌ها نبرید، بلکه به فقرا غذا دهید.» اگر نذری برای امام رضا علیه‌السلام دارید، از جانب او به فقیری کمک کنید. این کار، هم کرامت انسانی را حفظ می‌کند و هم نیاز واقعی جامعه را برآورده می‌سازد. انفاق در اسلام، باید هدفمند و عادلانه باشد، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید:

وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا

(و به عشق او به مسکین و یتیم و اسیر طعام می‌دهند) (سوره انسان، آیه 8).

خاطره‌ای از ماه رمضان

در یکی از شهرها، در ماه رمضان، از من خواستند که برای جمع‌آوری کمک به نیازمندان توصیه کنم. من اما گفتم که شیوه برخی نهادها را نمی‌پسندم. به آن‌ها گفتم: «شما که بهترین فرش‌ها و تلویزیون‌های رنگی دارید، به فقرا چه می‌دهید؟ دو کیلو نخود و لوبیا؟ این‌گونه آبروی نیازمندان را می‌برید.» به جای این کار، باید مشکلات واقعی فقرا را حل کرد. در همان شهر، در خطبه‌های نماز جمعه اعلام کردم: «هر که کم دارد، بیاید و بگوید. خدا نیامرزد آن که نیازش را پنهان کند!» با کمک جمعی از مؤمنان، به فقرا نه فقط نخود و لوبیا، بلکه روغن، برنج و گوشت دادیم تا چشمانشان از شادی گشاد شود. این سخاوت، کرامت انسانی را زنده می‌کند و فقر را از روان و جسم نیازمندان می‌زداید.

شناخت فقرا با نگاه به چشمانشان

بارها به مردم گفته‌ام که فقرا را از چشمانشان بشناسید. چشمان فقیر، از تنگنای زندگی تنگ شده است. قرآن کریم می‌فرماید:

يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ

(آنان را از روی چهره‌هایشان می‌شناسند) (سوره بقره، آیه 273). این آیه، ما را به دقت در شناسایی نیازمندان دعوت می‌کند. عالم دینی باید این نگاه را داشته باشد تا انفاقش به مقصد برسد.

بخش سوم: نقش عالمان دینی در هدایت جامعه

روزگاری پیش از انقلاب، در جهرم روزی تا چهارده منبر می‌رفتم. مردم چنان به عالمان دینی اعتماد داشتند که گویی از خویشانشان به آن‌ها نزدیک‌تر بودند. این اعتماد، سرمایه‌ای گران‌بهاست که عالم دینی باید آن را پاس دارد. اما این جایگاه نباید با وظایف اطلاعاتی درآمیزد. عالم باید آگاه باشد، اما نه به قیمت سلب اعتماد مردم. اطلاعات قوی لازم است، اما عالم دینی باید مرجع هدایت معنوی باشد، نه ابزار نظام‌های اطلاعاتی.

خاطره‌ای از گفت‌وگو با یک فرد معتاد

در جلسه‌ای، پیرمردی که به مواد مخدر آلوده بود، به من گفت که مراقب باشم، چون فردی اطلاعاتی در کنارمان است. با طنزی به او گفتم: «اطلاعات من از تو بیشتر است! تو که از قیمت مواد و محل فروشش خبر داری، من هم از حال جامعه باخبرم.» این گفت‌وگو، نشان‌دهنده وظیفه عالم دینی است که باید از مسائل روز جامعه آگاه باشد، اما این آگاهی نباید او را به کار اطلاعاتی بکشاند.

بخش چهارم: ایمان، صبر و توکل در برابر امتحانات الهی

فردی در قم که از عبادت ناامید شده بود، می‌گفت پس از چهل روز ریاضت و دعا، نتیجه‌ای ندید و حتی خوابی دید که او را ناامید کرد. به او گفتم: «خداوند تو را امتحان می‌کند. اگر صبر کرده بودی، راه برایت گشوده می‌شد.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ

(و قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی می‌آزماییم) (سوره بقره، آیه 155). صبر و توکل، کلید گشایش در زندگی است.

اقتصاد اسلامی و ایمان به غیب

اقتصاد اسلامی، بدون ایمان به غیب معنا ندارد. در سال‌های انقلاب، بارها به بن‌بست‌هایی رسیدیم که گویی پایان کار بود. اما ناگهان، از جایی که گمان نمی‌کردیم، گشایشی الهی پدیدار می‌شد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ

(و هر کس از خدا پروا کند، برای او راه نجاتی قرار می‌دهد و از جایی که گمان ندارد روزی‌اش می‌دهد) (سوره طلاق، آیه 2-3). این ایمان به غیب، رکن اقتصاد اسلامی است.

بخش پنجم: فرهنگ کار و تلاش در جامعه اسلامی

در گذشته، در روستاها خواب صبح ننگ بود. پدرانمان سحرخیز بودند و با بیل بر دوش، به سوی کار می‌شتافتند. این فرهنگ کار و تلاش، ریشه در تعالیم اسلامی دارد که تنبلی را نکوهش می‌کند. حدیث شریف می‌فرماید: «النوم فی الصباح مکروه» (خواب صبح مکروه است). جامعه اسلامی باید این روحیه را زنده نگه دارد.

خاطره‌ای از خزینه

روزگاری کودکان را به خزینه می‌بردند. کودک از ترس، پدر یا مادرش را محکم می‌گرفت، گویی می‌ترسید غرق شود. این صحنه، برایم نمادی از توکل به خداوند است. جامعه اسلامی باید چنان به خدا توکل کند که کودک به والدینش. این اعتماد، ما را از ترس‌ها و تنگناها می‌رهاند.

بخش ششم: اهتمام به علم و مشورت

روزی عالمی، با عصبانیت از پاسخ به سؤالم درباره فتوای دیگری خودداری کرد. به او گفتم: «اگر نمی‌دانی، بگو نمی‌دانم.» اهتمام به علم، در این است که عالم فروتن باشد و به متخصصان دیگر ارجاع دهد. قرآن کریم می‌فرماید:

فَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ

(و در کارها با آنان مشورت کن) (سوره آل‌عمران، آیه 159).

بخش هفتم: مسئولیت اجتماعی و حفظ محیط

جوانی از عالمی به دلیل رفتار ناشایستش انتقاد کرد. او می‌گفت: «چگونه از کسی که آب دهانش را در خیابان می‌اندازد، تقلید کنیم؟» این سخن، هشداری است به ما که رفتارمان، به‌ویژه به‌عنوان عالمان دینی، باید الگویی برای جامعه باشد. شهر ما، خانه ماست و حفظ پاکیزگی آن، وظیفه‌ای همگانی است.

بخش هشتم: پرهیز از انحرافات دینی

عالمی به انحرافی گرایید و هویت دینی‌اش را از دست داد. این خاطره، هشداری است که عالم دینی باید پایبند به اصول دین باشد و از انحرافات بپرهیزد. حفظ هویت اسلامی، وظیفه‌ای است که بر دوش همه ماست.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایت‌هایی‌اند از زیستن در مسیر ایمان، علم و مسئولیت. من، به‌عنوان یک عالم دینی، همواره کوشیده‌ام تا با مردم صادق باشم، آن‌ها را به کار و تلاش دعوت کنم و از ایمان به غیب و توکل بر خدا سخن بگویم. اقتصاد اسلامی، که ریشه در خودکفایی، انفاق عادلانه و ایمان به غیب دارد، راهی است به سوی سعادت جامعه. عالم دینی باید هدایتگر باشد، نه ابزار قدرت، و جامعه اسلامی باید با کار و تلاش، کرامت انسانی را پاس دارد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در این درس‌ها و زیستن در مسیری که به خدا نزدیک‌ترمان می‌کند.