متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1103

مقدمه

سال‌ها پیش، در مسیر کسب معرفت و خدمت به جامعه، لحظه‌هایی را تجربه کردم که هر یک چون چراغی راهم را روشن ساختند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، روایت‌هایی هستند از زیستن در میان مردمان، با دغدغه‌هایشان و در جست‌وجوی حقیقت. هر حکایت، آیینه‌ای است که نه‌تنها تجربه‌های شخصی‌ام را بازتاب می‌دهد، بلکه تأملاتی عمیق در باب علم دینی، اخلاق اجتماعی، و مسئولیت‌های معنوی را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن این تجربه‌ها با زبانی که هم قلب را لمس کند و هم ذهن را به تفکر وادارد.

بخش اول: خودمحوری و نقض قوانین اجتماعی

روزی عازم مجلسی بودیم. دیرمان شده بود و همراهانم، که از نیروهای پاسدار بودند، با شتاب رانندگی می‌کردند. یکی از آن‌ها، با اعتماد به جایگاهی که به آن استناد می‌کرد، به موانع پلاستیکی جاده می‌زد و می‌گفت: «ما حکم داریم، بزن و برو!» به او گفتم: «جاده مال پلیس است، نه جایگاهی که تو می‌گویی. حتی عالم دینی هم باید مثل هر شهروند دیگری به قانون احترام بگذارد.» این رفتار، نشانه‌ای از خودمحوری بود که گاه در پوشش ادعاهای معنوی رخ می‌نماید. جاده، قلمرو نظم عمومی است و هیچ‌کس، با هر مقامی، حق ندارد آن را نادیده بگیرد.

قرآن کریم: وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ (ص: ۲۶)

ترجمه: و از هوی و هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه می‌سازد.

بخش دوم: سوءاستفاده از جایگاه در برابر قانون

سفری به قصرشیرین داشتم. در راه، راننده‌ای تنومند با خودرویی وارد مسیر ممنوع شد. وقتی پلیس او را متوقف کرد، با تکبر گفت: «نمی‌دانی با چه کسی حرف می‌زنی؟» پلیس، که ترسیده بود، راه را برایش باز کرد. این صحنه، مرا به فکر فرو برد. خودمحوری و سوءاستفاده از جایگاه، چه در جاده و چه در جامعه، نشانه‌ای از ضعف اخلاقی است. هیچ‌کس، حتی اگر خود را برتر بداند، نباید قانون را زیر پا بگذارد. جاده، قلمرو پلیس است و همه باید به آن احترام بگذارند.

قرآن کریم: وَاصْبِرْ حَتَّىٰ يَحْكُمَ اللَّهُ (یونس: ۱۰۹)

ترجمه: و شکیبایی کن تا خدا داوری کند.

بخش سوم: مسئولیت اجتماعی و همدلی در حوزه‌های دینی

استادی فرزانه داشتم که روزی بیمار شد. صدایش بند آمده بود و نمی‌توانست درس دهد. انتظار داشتم شاگردانش به عیادتش بروند، اما هیچ‌کس نیامد. حتی یکی دو کمپوت هم نیاوردند. با خود گفتم: «ادب از که آموختی؟ از بی‌ادبان!» باید خودت را چنان بسازی که به نیامدن دیگران دل نبندی. اما این حکایت، نشان از ضعف در مسئولیت اجتماعی داشت. حوزه‌های دینی باید کانون همدلی و حمایت باشند، نه جایی که استاد بیمار، تنها بماند.

قرآن کریم: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ (المائدة: ۲)

ترجمه: و در نیکوکاری و تقوا با یکدیگر همکاری کنید.

بخش چهارم: شفافیت مالی در نظام دینی

همیشه بر نبود دیوان محاسبات در نظام مالی حوزه‌ها انتقاد داشتم. بدون نظارت و شفافیت، بی‌نظمی و سوءاستفاده پیش می‌آید. این ضعف، به اعتماد جامعه لطمه می‌زند. نظام دینی باید نمونه‌ای از عدالت و شفافیت باشد، نه جایی که منابع مالی بدون حساب و کتاب هزینه شود.

قرآن کریم: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ (البقره: ۱۸۸)

ترجمه: و اموال یکدیگر را به باطل نخورید.

بخش پنجم: رفتارهای سلیقه‌ای و نبود نظام‌مندی

در سفری با هواپیما، کنارم کسی نشسته بود که وقتی غذا آوردند، پرسید: «این سبزی‌ها را می‌توانم بخورم؟» به او گفتم: «اگر نجس است، همه غذا نجس است. کمی صبر کن تا به مقصد برسیم.» این رفتارهای سلیقه‌ای، نشانه نبود نظام‌مندی در اجرای احکام است. مردم گاه در مسجد یک‌جورند، در عروسی جور دیگر، و در جای دیگر باز متفاوت. این تناقض، از نبود احکام شفاف و اجرایی نشأت می‌گیرد.

قرآن کریم: قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ (یوسف: ۱۰۸)

ترجمه: بگو این راه من است که به سوی خدا با بصیرت دعوت می‌کنم.

بخش ششم: الگوپذیری از رفتار عالمان

در کودکی، وقتی مهمانی بود و همه پپسی می‌خوردند، من نخوردم. چون شنیده بودم عالمی گفته: «من پپسی نمی‌خورم.» این رفتار، بدون فتوای صریح، بر جامعه اثر گذاشت. مردم به او اقتدا کردند، نه به‌خاطر حکم، بلکه به‌خاطر الگو بودنش. رفتار عالم می‌تواند جامعه را هدایت کند، حتی بدون کلام.

قرآن کریم: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (الأحزاب: ۲۱)

ترجمه: برای شما در رسول خدا الگویی نیکو است.

بخش هفتم: احکام منطقه‌ای و آزمون عملی

در بندر امام، گرمای پنجاه درجه و کار سخت باربری، روزه گرفتن را ناممکن کرده بود. به عالمان گفتم: «خودتان یک گونی شصت کیلویی را در این گرما حمل کنید، بعد حکم بدهید.» احکام باید با واقعیت‌های منطقه‌ای سنجیده شوند. فقه باید انعطاف‌پذیر باشد و عسر و حرج را در نظر بگیرد.

قرآن کریم: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ (البقره: ۱۸۵)

ترجمه: خدا برای شما آسانی می‌خواهد و سختی برایتان نمی‌خواهد.

بخش هشتم: جرایم ناشی از فقر و اصلاح اجتماعی

زنی سی‌ونه‌ساله به دلیل فقر به دزدی از کودکان روی آورده بود. وقتی گرفتارش کردند، گفت: «سکه خریدم تا زندگی‌ام را سروسامان دهم.» شاکیانش گفتند: «نمی‌خواهیم زندان برود، بدبخت‌تر می‌شود.» این ماجرا مرا تا نیمه‌شب به گریه انداخت. دزدی او از سر شرارت نبود، بلکه از فقر بود. نظام دینی باید احکام شفافی داشته باشد تا فقر، مردم را به جرم نکشاند.

قرآن کریم: وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (الذاریات: ۱۹)

ترجمه: و در اموالشان حقی برای سائل و محروم بود.

بخش نهم: صدق و صفا در نگاه به جامعه

کسی از سفر به جزیره قناری گفت: «آنجا که مردم بدون پوشش بودند، صدق و صفا را دیدم.» فقیه باید با چشمی مسلح، جامعه را ببیند، نه با ظاهرسازی. باید واقعیت‌ها را شناخت و با صداقت به اصلاح پرداخت.

قرآن کریم: قُلْ نَظَرْتُمْ كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا (الملك: ۳)

ترجمه: بگو بنگرید چگونه خدا هفت آسمان را بر فراز هم آفرید.

بخش دهم: تنبلی در نظام آموزشی

در حجره‌های قدیم، طاقچه نمی‌گذاشتند تا طلاب تنبل نشوند و کتاب را از زمین بردارند. این حکایت، نشان از اهمیت تحقیق و تلاش در علم‌آموزی دارد. احکام باید بر تحقیق استوار باشد، نه تقلید کورکورانه.

قرآن کریم: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (النحل: ۴۳)

ترجمه: پس اگر نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید.

بخش یازدهم: اصالت در اجتهاد

گفت‌وگویی با استادی داشتم و به او گفتم می‌خواهم اسفار ملاصدرا را مستند کنم. او گفت: «حتی یک جلدش هم مال ملاصدرا نیست.» فقه باید اصیل و پویا باشد، نه تقلید از دیگران. اجتهاد، باید جامعه را به پیش ببرد.

قرآن کریم: وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً (التوبة: ۱۲۲)

ترجمه: و شایسته نیست که مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند.

بخش دوازدهم: حرام‌خواری و شفافیت مالی

روزی مکانیکی اجناس اضافی را فروخت و نگفت مال کیست. این حرام‌خواری است. امانت‌داری و شفافیت در معاملات، از اصول اسلام است.

قرآن کریم: لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (النجم: ۳۹)

ترجمه: برای انسان جز آنچه کوشیده نیست.

بخش سیزدهم: خلوص در اعمال دینی

استادی را می شناختم که نابغه بود، اما پیشرفت معنوی نداشت. گفت: «اخوندی بدون خلوص، مثل طلای بدون عیار است.» خلوص، قلب علم دینی است.

قرآن کریم: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (البینة: ۵)

ترجمه: و به آنها جز این فرمان داده نشده که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند.

بخش چهاردهم: امانت‌داری و حقوق دیگران

عالمی سکه‌ای را بدون توجه به صاحبش برداشت. این بی‌توجهی، ضعف اخلاقی است. امانت‌داری، پایه اعتماد در جامعه است.

قرآن کریم: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا (النساء: ۵۸)

ترجمه: خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید.

بخش پانزدهم: عمق در دینداری

زمانی بود که پس از نماز جماعت، مردم نیم ساعت می‌نشستند و تعقیبات می‌خواندند. اما حالا، مثل گنجشک‌ها پراکنده می‌شوند. این نشانه ضعف در عمق دینداری است. مؤمن در مسجد مانند ماهی در آب است، اما برخی مانند پرنده در قفس‌اند.

روایت: المؤمن فی المسجد کسمک فی الماء والمنافق فی المسجد کطیر فی القفس

ترجمه: مؤمن در مسجد مانند ماهی در آب است و منافق در مسجد مانند پرنده در قفس.

بخش شانزدهم: اعتدال در اعمال دینی

مردی بیست بار به مکه و کربلا رفته بود، اما قساوت قلب داشت. به او گفتم: «این سفرها تو را خراب کرده.» اعمال دینی بدون اخلاص، به قساوت منجر می‌شود. کیفیت عبادت، مهم‌تر از کمیت آن است.

قرآن کریم: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (الماعون: ۴-۵)

ترجمه: وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل تجربه‌هایم برآمده‌اند، تلاشی است برای نشان دادن راهی که علم دینی باید بپیماید. از خودمحوری و بی‌نظمی مالی گرفته تا نبود شفافیت در احکام و ضعف در همدلی اجتماعی، هر حکایت، درسی است برای اصلاح. علم دینی باید شفاف، اجرایی و همراه با اخلاص باشد تا جامعه را به سوی عدالت و معنویت هدایت کند. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌هایمان به‌عنوان عالمان و شهروندان.