متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1121

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تأملاتم اشاره کرده‌ام، اما اینک فرصتی است تا این خاطرات را به تفصیل بازگو کنم. این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از عمق وجودم هستند که در خلوت شبانه و در گفت‌وگو با پروردگار شکل گرفته‌اند. در این مجموعه، از اشعارم سخن می‌گویم که چون چشمه‌ساری از معرفت و معنویت، قلبم را سیراب کرده‌اند. این اشعار، نه تنها مناجات‌های من با خداست، بلکه تأملاتی است در باب خداشناسی، عرفان، و نقد پاره‌ای از باورهای نادرست که در علم دین رخنه کرده است. آنچه در پی می‌آید، روایتی است از این مسیر معنوی که با صداقت و صمیمیت به رشته تحریر درآمده تا شاید نوری بر دل‌های جویای حقیقت بتاباند.

بخش اول: چشمه‌سار شعر و معرفت

تأثیر اشعار در برابر دعاها

از کودکی، دلم به سوی دعاها و مأثورات کشیده می‌شد. با شوق، آن‌ها را تلاوت می‌کردم، اما گویی اثری که انتظارش را داشتم، در من پدیدار نمی‌شد. حال خوشی که در پی‌اش بودم، کمتر نصیبم می‌گردید. اما وقتی به مطالعه اشعار، به‌ویژه اشعار منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، روی آوردم، گویی چشمه‌ای در وجودم جوشید. اشک‌هایم جاری می‌شد و قلبم به تپش می‌افتاد. با خود می‌اندیشیدم که این اشعار، پرمغز و آبدارند، گویی چشمه‌ساری از علم و معرفت در آن‌ها نهفته است. این تجربه، مرا به این باور رساند که شعر، گاه بیش از دعاهای سنتی، می‌تواند روح را به سوی پروردگار پرواز دهد.

تنوع در مسیر خداشناسی

همیشه باور داشتم هر انسانی، راهی خاص به سوی پروردگار دارد. یکی با مناجات، دیگری با شعر، و آن یکی با کلامی دیگر. این تنوع، زیبایی خلقت است. هر کس با زبانی که به قلبش نزدیک‌تر است، با خدا سخن می‌گوید. من نیز در اشعارم، این زبان را یافتم. اشعاری که در خلوت شبانه سروده‌ام، نه تنها مناجات‌هایم با خداست، بلکه بیانگر اعتقادات عمیقی است که از کودکی در من ریشه دوانده. این اشعار، آزاد و بی‌پروا سروده شده‌اند، گویی در لحظه سرایش، از قید و بندهای عالم فارغ بودم.

نقد یکنواختی در بیان عرفان

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، یکنواختی در بیان معارف عرفانی بوده است. گویی برخی از عالمان دین، همه معارف را در قالبی یکسان ریخته‌اند، و این یکنواختی، به کاستی‌هایی در علم عرفان انجامیده است. از کودکی، به دقت در انتخاب کلمات و عبارات برای بیان معارف توجه داشتم. این دقت، در اشعارم نیز نمود یافت. اشعاری که بدون ویرایش علمی، آزادانه سروده‌ام، اما بعدها برای ارائه به دیگران، آن‌ها را ویراسته‌ام تا قابل فهم و استفاده باشد.

اهمیت دقت در بیان معارف الهی

در یکی از درس‌گفتارهایم، به این عبارت اشاره کردم:

بِنَقْصٍ فَلَا یَجُورُ عَلَیْهَا بِنَقْصِ بَیَانِهِ أَوْ وَصْفِ شَیْءٍ بِمَا لَیْسَ فِیهِ فَإِنَّ ذَلِکَ ظُلْمٌ مِنْ قَبِیلِ شَهَادَةِ الزُّورِ

این کلام، به این معناست که نباید معارف الهی را با نقص بیان کرد یا چیزی را به آنچه نیست توصیف نمود، چرا که این ظلم است و از جنس شهادت به دروغ. این اصل، همواره راهنمای من بوده است. از کودکی، در بیان اعتقاداتم، چه در گفتار و چه در شعر، به این دقت پایبند بوده‌ام. اشعارم، که در خلوت نیمه‌شب سروده شده‌اند، این باورها را با صراحت و روشنی بیان کرده‌اند.

بخش دوم: دیوان اشعار، مناجات‌های شبانه

حجم و محتوای اشعارم

اشعارم، که به اندازه یک گونی یا بیشتر است، ثمره سال‌ها خلوت با پروردگار است. نود و هشت درصد این اشعار، به پروردگار متعال اختصاص دارد، یک درصد به ائمه اطهار علیهم‌السلام، و یک درصد به پند، نصیحت یا نقد. این اشعار، مناجات‌های شبانه من با خداست. هنگامی که قرآن را تلاوت می‌کنم یا دعاها و مأثورات را می‌خوانم، گویی اشعار خودم را بهتر درک می‌کنم. دعاهای ائمه، هرچند عمیق و ارزشمند، گاه برایم سنگین به نظر می‌آیند، اما اشعارم، چون از دلم برخاسته‌اند، با روحم عجین شده‌اند.

آزادی در سرایش

این اشعار را در حالتی آزاد و بی‌توجه به قضاوت دیگران سروده‌ام. گویی در لحظه سرایش، از عالم و آدم فارغ بودم. هفت تا ده جلد دیوان، در قالب‌های غزل، قصیده، رباعی و مثنوی، ثمره این خلوت‌هاست. اما به دلیل صراحت و شطحیات موجود در آن‌ها، جرات چاپشان را نداشته‌ام. تصمیم گرفته‌ام که رونمایی از این اشعار را به پس از مرگم موکول کنم، مگر آنکه شرایط برای انتشارشان فراهم شود. این اشعار، سخنی ناپسند ندارند، اما شطحیاتشان ممکن است سوءتفاهم ایجاد کند.

توجه به فتاوای فقهی

در سرایش این اشعار، همواره به فتاوای فقها و نظرات اجتماعی توجه داشته‌ام. این اشعار، هرچند آزادانه سروده شده‌اند، اما در چارچوبی اجتماعی و دینی قرار دارند. هدفم از سرایش، نه آموزش تربیتی یا اجتماعی، بلکه بیان حالات معنوی و شطحیات بوده است. گاه در این اشعار، پرسش‌هایی چون «موسی کیست؟ عیسی کیست؟» مطرح شده که ثمره حالات روحانی‌ام هستند. این شطحیات، اگر به درستی فهم نشوند، ممکن است به اختلاف منجر شوند.

بخش سوم: نقد خداشناسی نادرست

تصویر نادرست از خداوند

یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌هایم، معرفی نادرست خداوند به عنوان موجودی قلدر و دیکتاتور است. در کودکی، وقتی سخنانی درباره خدا می‌شنیدم، با خود می‌گفتم: «چرا این همه چرت و پرت درباره خدا می‌گویند؟» خداوند، آن‌گونه که برخی تصور می‌کنند، نیست. او نه قلدر است و نه زورگو. خداوند، زیبا، مهربان و نازنین است. این تصویر نادرست، مانع از آن شده که مردم به سوی خدا قدم بردارند. گویی خداوند را به اشتباه، موجودی خشن و دیکتاتور معرفی کرده‌ایم.

نفرت از خشونت و دیکتاتوری

من از خشونت و دیکتاتوری نفرت دارم. در تمام عمرم، از این صفات بیزار بوده‌ام. گاه حتی از خودم نیز منزجر شده‌ام، وقتی که لحظه‌ای روحیه‌ای خشن در من پدیدار شده است. ساعت به ساعت، خود را آزموده‌ام تا این رذایل را از جانم پاک کنم. دعا کرده‌ام که خداوند مرا از خشونت و بیماری‌های صعب‌العلاج حفظ کند. این دعا، از عمق وجودم برخاسته، چرا که باور دارم اگر انسان از خشونت دور شود، جانش مصفا می‌گردد.

نقد سخنان یک استاد ملحد

نزد استادی نشستم که کفر و الحاد را ترویج می‌کرد. او شعری می‌خواند که خداوند را قلدر و زورگو معرفی می‌کرد. من با دقت به سخنانش گوش می‌دادم، نان و کباب برایش می‌بردم تا حالش را خوش کنم و سخن بگوید. می‌خواستم ببینم این دعواها با خدا به کجا می‌رسد. در کودکی، خدا را دیده بودم و می‌دانستم که او این‌گونه نیست. این تجربه، مرا به این باور رساند که علم و معرفت برخی در باب خدا، نابسامان است.

بخش چهارم: خداشناسی در اشعارم

زیبایی خداوند در اشعار

در اشعارم، خداوند را چنان معرفی کرده‌ام که هر کس، حتی کافر و گبر، عاشقش می‌شود. این اشعار، شرح حالات معنوی و ظهورات من است. خدا را دیده‌ام و درباره‌اش سروده‌ام. خدا در اشعارم، زیبا، جمیل و سرشار از لطف و مرحمت است. این تصویر را بر کافران آزموده‌ام. به آن‌ها گفته‌ام که قصد ندارم شما را به اسلام دعوت کنم، تنها می‌خواهم خدا را به شما معرفی کنم. آن‌ها گفته‌اند: «ما خدای تو را دوست داریم.» این تجربه، نشان داد که خدای من، خدایی است که قلب‌ها را تسخیر می‌کند.

کتاب‌ها و اشعار گمشده

چند صد جلد کتاب تألیف کرده‌ام که بسیاری از آن‌ها یا زیر خاک مدفون شده‌اند یا پراکنده گشته‌اند. برخی را دزدیده‌اند و برخی شاید پوسیده باشند. اما اشعارم، از همه زیباترند. این اشعار، در قالب‌های غزل، مثنوی، قصیده و رباعی، چنان تأثیری دارند که هنگام خواندنشان، زار زار اشک می‌ریزم. این اشعار، شناسنامه و سرنوشت من‌اند.

بخش پنجم: نقد ادبیات عرفانی

نقد قصه لیلی و مجنون

قصه لیلی و مجنون، که برخی آن را نماد خداشناسی می‌دانند، به نظرم بی‌اساس است. خداوند، فراتر از جنسیت است. او نه زن است و نه مرد. معرفی خداوند با نمادهای جنسیتی، مانند لیلی، خطاست. شاعر این قصه، گرفتار مسائل نفسانی زمان خود بوده و عشق را در قالب دو جنس مخالف تصویر کرده است. اما عشق در عالم ملکوت، با معیارهای ناسوتی متفاوت است. در عالم ملکوت، با گوش می‌بینی و با چشم می‌شنوی. این قصه، نتوانسته این حقیقت را به درستی تببین کند.

نقد حافظ شیرازی

حافظ شیرازی، به نظرم قلندری ادیب بود، نه عارف. در اشعارش، اشکالات عرفانی بسیاری می‌بینم. در زمان او، علم عرفان از اعتبار افتاد، چرا که بحث‌های بی‌اساسی در این حوزه مطرح می‌شد. من در اشعارم، به استقبال حافظ رفته‌ام و نقدی شفاف و صریح بر او نوشته‌ام. این نقد، نه از سر انکار، بلکه برای اصلاح و شفاف‌سازی معارف عرفانی است.

بخش ششم: توحید و عشق الهی

خدا، تنها حقیقت

باور دارم که هر چه هست، خداست. انسان، مومن باشد یا کافر، مرتبه‌ای از مراتب الهی است. می‌توان به هر ذره از وجود دست کشید و گفت: «یا الله». اما نباید این ذره را بت کرد. اگر موجودی مستقل از خدا تصور شود، شرک است. این معارف، در اشعارم شفاف شده‌اند. این اشعار، چنان عمیق‌اند که خواننده را از نیاز به عرفان‌های دیگر بی‌نیاز می‌کنند.

عشق الهی در همه موجودات

حتی شخصی مانند شمر ذی‌الجوشن، اگر عشق الهی را در خود ببیند، می‌تواند به ایمان و پاکی برسد. مشکل ما، در ندیدن خداست. اگر او را رويت کنیم، کارمان در عرصه عاشقی و بندگی تمام است. این حقیقت، در اشعارم تببین شده است. این اشعار، معرکه‌ای از صراحت و خداشناسی است.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از عمق وجودم که در خلوت شبانه و در گفت‌وگو با پروردگار شکل گرفته است. اشعارم، که چون چشمه‌ای از معرفت و معنویت جوشیده‌اند، مناجات‌هایم با خداست. این اشعار، نه تنها بیانگر حالات معنوی‌ام هستند، بلکه نقدی بر کاستی‌های علم عرفان و خداشناسی نادرست‌اند. خداوند را چنان معرفی کرده‌ام که قلب‌ها را تسخیر می‌کند، نه قلدری که از او گریزان باشند. نقد قصه‌هایی مانند لیلی و مجنون و اشعار حافظ، تلاشی است برای اصلاح معارف عرفانی و ارائه توحیدی ناب. این اشعار، که در هفت تا ده جلد دیوان گرد آمده‌اند، شناسنامه معنوی من‌اند. امید دارم که این گفتگوها، نوری بر دل‌های جویای حقیقت بتاباند و راهی به سوی خداشناسی صحیح بگشاید.