متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1149)

مقدمه

روزگار کودکی‌ام در تهران و قم، پر از لحظه‌هایی بود که روح کنجکاو و جست‌وجوگرم را به سوی درک عمیق‌تر از جهان و انسان‌ها هدایت کرد. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اکنون فرصتی است تا با جزئیات بیشتری آن‌ها را با شما در میان بگذارم. هر یک از این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه آیینه‌ای از تحولات فرهنگی، اجتماعی و دینی زمانه‌ای است که در آن زیسته‌ام. این گفتگوها، که با صمیمیت و صداقت روایت می‌شوند، تلاشی است برای بازنمایی عمق معرفتی و معنوی که در مسیر زندگی‌ام آموخته‌ام و با شما به اشتراک می‌گذارم.

بخش اول: کودکی در تهران و قم، شجاعت و شیطنت

خاطرات کودکی در تهران

کودکی‌ام در تهران، در کوچه‌پس‌کوچه‌های پرهیاهوی این شهر بزرگ، با خاطراتی رنگارنگ گره خورده است. کودکان تهرانی، بازیگوش و پرشور بودند؛ چشم و گوششان باز بود و روحیه‌ای داشتند که گویی از هیچ چیز نمی‌هراسیدند. آن‌ها با افرادی که به نظرشان رفتار یا ظاهر مناسبی نداشتند، شوخی‌هایی می‌کردند که گاه آزاردهنده بود. مثلاً، کاغذی با نوشته یا تصویری خنده‌دار به پشت لباس کسی می‌چسباندند و او، بی‌خبر از این شیطنت، به راه خود ادامه می‌داد. مردم در خیابان به او نگاه می‌کردند و زیر لب می‌خندیدند. این صحنه‌ها، برای من کودکی که با دقت به رفتار آدم‌ها نگاه می‌کردم، درس‌هایی از تعاملات اجتماعی و روحیه جسورانه کودکان بود.

شجاعت کودکان انقلابی در قم

این رفتارها تنها به تهران محدود نبود. در قم نیز، که شهری با رنگ و بوی دینی بود، شاهد شیطنت‌هایی مشابه اما با طعمی متفاوت بودم. کودکی را که شجاعتی مثال‌زدنی داشت. او اعلامیه‌های عالمان دینی را، که در آن روزگار با خطر همراه بود، به پشت لباس مأموران ساواک می‌چسباند. مأمور بی‌خبر، در حالی که اتومبیلش را جلوی درب حرم پارک کرده بود، به راه خود ادامه می‌داد و مردم، با دیدن آن اعلامیه‌ها، پیام‌های انقلابی را می‌خواندند و از عزم راسخ عالمان دینی آگاه می‌شدند. این کار، هرچند ساده به نظر می‌آمد، نشانه‌ای از هوش و شجاعت بی‌حد کودکان در آن زمان بود.

مردم با دقت به نوشته‌های پشت لباس مأمور نگاه می‌کردند و وقتی متوجه می‌شدند که این اعلامیه‌ها از عالمان دینی است، تأثیری عمیق بر آن‌ها می‌گذاشت. آن عالم، بی‌آنکه نتیجه اقداماتش را پیگیری کند، پیوسته پیام‌های خود را منتشر می‌کرد، گویی وظیفه‌اش تنها رساندن پیام بود و نتیجه را به خدا واگذار کرده بود. گاهی فردی پیش می‌آمد و به مأمور می‌گفت: «آقا! چیزی به لباست چسبیده، این چیست؟» و این‌گونه بود که شجاعت کودکان، به آگاهی‌بخشی عمومی منجر می‌شد.

برادر شجاع من

برادرم یکی از همین کودکان جسور بود. او در بازی‌های کودکی‌اش در قم، چنین کارهایی انجام می‌داد. شجاعتش گویی به آسمان‌ها می‌رسید. این جسارت، تنها بازیگوشی نبود، بلکه نشانه‌ای از روح بزرگ و ظرفیت عظیم انسانی بود. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:
﴿وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي﴾
«و از روح خود در او دمیدم» (حجر: ۲۹). انسان، ظرف ظهورات الهی است و این شجاعت‌ها، جلوه‌ای از آن ظرفیت بی‌انتها بود.

بخش دوم: تحولات در آموزش دینی

تدریس در جوانی

در جوانی، با شور و اشتیاقی بی‌مانند، به تدریس علوم دینی مشغول بودم. در آن زمان، بین ده تا چهارده درس را تدریس می‌کردم و شاگردانم اغلب از من مسن‌تر بودند. گاه شاگردانی داشتم که بین چهل‌وپنج تا شصت سال سن داشتند. این تفاوت سنی، نه‌تنها مانعی نبود، بلکه نشانه‌ای از شایسته‌سالاری در نظام آموزشی آن روزگار بود. در یازده‌سالگی، تجوید تدریس می‌کردم و شاگردانم، که سال‌ها تجربه داشتند، با احترام در کلاس حاضر می‌شدند. این صحنه‌ها، برایم یادآور احترام به علم و جایگاه والای دانش در فرهنگ دینی بود.

شاگردان کم‌سن امروز

امروز اما، فضای آموزشی تغییر کرده است. شاگردانم اغلب جوان‌تر از من هستند و این تحول، نشانه‌ای از جوانی جمعیت طلاب و دگرگونی‌های اجتماعی است. این تفاوت، نه‌تنها در سن، بلکه در نوع نگاه و نیازهای آموزشی شاگردان نیز دیده می‌شود. در گذشته، شاگردان پیش از حضور در کلاس، دوره‌های مقدماتی را گذرانده بودند و آماده یادگیری علوم عمیق‌تر بودند. اما امروز، نسل جدید با شتاب بیشتری به دنبال دانش است و این، فرصتی است برای بازاندیشی در روش‌های آموزشی.

بخش سوم: تأملات تاریخی و نقد قدرت

سخنرانی در نیروی هوایی

روزی برای سخنرانی در جمع پرسنل نیروی هوایی دعوت شدم. موضوع بحثم این بود که حقیقت جامعه اسلامی، نه عدالت اجتماعی، بلکه ولایت عمومی است. عدالت اجتماعی، حتی در جوامع غیرمسلمان نیز ممکن است، اما ولایت عمومی، نعمتی است که تنها در جامعه اسلامی معنا می‌یابد. برخی از حضار، که از سخنان یک سخنران دیگر در نماز جمعه شنیده بودند که عدالت اجتماعی را ستوده بود، به من اعتراض کردند. گفتند: «حاج‌آقا! نظر شما با آن سخنران تفاوت دارد.» من، به‌عنوان مهمان، نمی‌خواستم جلسه را به تنش بکشانم. با لبخند گفتم که هر دو نظر درست است، اما نظر خودم را دقیق‌تر می‌دانم، زیرا ولایت عمومی، حقیقتی والاتر است. این گفتگو، برایم یادآور این بود که صداقت در بیان حقیقت، حتی در شرایط دشوار، ارزشی والاست.

سوءاستفاده از دین و قدرت

در طول تاریخ، شاهد بوده‌ام که چگونه قدرت، گاه به نام دین، آزادی‌ها را سلب کرده است. در دوره‌ای، متکلمان با اقتدار خود، مخالفان را به اتهام کفر به مسلخ می‌بردند. عالمانی چون شیخ اشراق، شهید اول، و شهید ثانی، که از مقدس‌ترین انسان‌های روزگار خود بودند، قربانی این جهل شدند. کتاب «لمعه»، نوشته شهید اول، نمونه‌ای بی‌نظیر از فقه پویاست. به باور من، این کتاب، گویی با عنایت الهی نگاشته شده، چنان‌که انگار خود امام زمان قلم به دست گرفته و آن را نوشته است. این کتاب، به‌حق، قرآن فقه است، هرچند برخی اشکالات در آن دیده می‌شود. اما این اشکالات، نتیجه دستکاری‌های بعدی است، نه ضعف مؤلف. شهید اول در زندان، در شرایطی که حتی نانی برای خوردن نداشت، این اثر عظیم را خلق کرد. این، نشانه‌ای از قداست و عظمت روح اوست.

قرآن کریم می‌فرماید:
﴿وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ﴾
«و نفسی را که خدا حرام کرده جز به حق نکشید» (اسراء: ۳۳). این آیه، هشداری است به کسانی که به نام دین، جان انسان‌ها را می‌گیرند.

رفتار مأموران ساواک

در مقایسه با دوره متکلمان، فضای دوره طاغوت برای مخالفان کمی بازتر بود. مأموران ساواک، گاه تنها برای منافع مادی کار می‌کردند و پس از رسیدن به خواسته‌هایشان، نسبت به مخالفان بی‌تفاوت می‌شدند. برخی از آن‌ها، انقلابیون و طلاب را مظلوم می‌دانستند و پس از دستگیری، آزادشان می‌کردند. اما برخی دیگر، که دچار انحرافات روانی بودند، با شدت با مخالفان برخورد می‌کردند. این تفاوت‌ها، نشان‌دهنده پیچیدگی‌های انسانی در آن زمان بود. اما بدتر از همه، کسانی بودند که به نام دین، با وضو و رو به قبله، جان انسان‌ها را می‌گرفتند. چنین مرگی، به‌حق وحشتناک است. به طنز می‌گویم که خدا انسان را نصیب گرگ بیابان کند، اما نصیب چنین افرادی نکند!

جمع‌بندی

این خاطرات، که از کودکی تا جوانی و تجربه‌هایم در مواجهه با قدرت و علم دینی روایت شده‌اند، تلاشی است برای بازنمایی حقیقت زندگی در بستر تاریخ و فرهنگ. از شجاعت کودکان انقلابی تا تدریس در جوانی و نقد سوءاستفاده از قدرت، هر لحظه از این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در مسئولیت عالمان دینی و نقش آن‌ها در هدایت جامعه. من، به‌عنوان یک عالم دینی، همواره کوشیده‌ام تا با صداقت و تعهد، راه حقیقت را نشان دهم، حتی اگر این راه، گاه با چالش‌هایی همراه بوده باشد. امید است که این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها خاطره‌ای از گذشته، بلکه چراغی برای آینده باشد.