متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۵۸

مقدمه

سال‌ها پیش، در جریان درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از زندگی و تجربیاتم بازگو می‌کردم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در خلال مباحث علمی و معرفتی بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از مسیری که در طلب علم و حقیقت پیموده‌ام. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاش دارم تا با زبانی صمیمی و بی‌پیرایه، شما را به دنیای این تجربیات ببرم؛ تجربیاتی که نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق و پیچیدگی‌های معارف دینی است، بلکه نشان‌دهنده چالش‌ها، شجاعت‌ها و تأملاتم در مواجهه با مسائل علمی و اجتماعی است. این روایت‌ها، آیینه‌ای از تعهد معنوی، عمق دانش و تلاش برای اصلاح و ارتقای فرهنگ دینی است که همواره در زندگی‌ام دنبال کرده‌ام.

بخش نخست: چالش‌های معرفتی در علوم دینی

ریشه‌های تاریخی ضعف در تحقیق

از کودکی، ذهنم درگیر پرسش‌هایی درباره معارف دینی بود. اما چیزی که همواره مرا به تأمل واداشته، ضعف تاریخی در روش‌های تحقیق علوم دینی است. از هشتصد تا نهصد سال پیش، پس از دوران امامت ائمه اطهار علیهم‌السلام، مشکلی در این حوزه وجود داشت. در آن زمان، عالمان، به‌رغم هوش و اندیشه والایشان، به دلیل فشارهای سیاسی و اجتماعی، نمی‌توانستند مجهولات معرفتی را به‌دقت حل کنند. گویی مسائل ناشناخته را به‌صورت سرسری رها می‌کردند یا توضیحاتی ناقص ارائه می‌دادند و آن‌ها را به نسل‌های بعد می‌سپردند. این‌گونه بود که برخی مجهولات، چون ارثی سنگین، به بازماندگان منتقل می‌شد.

این چالش، ریشه در موانع خارجی داشت. قدرت‌های استکباری آن زمان، عالمان را تحت فشار قرار می‌دادند و از امکانات لازم برای تحقیق محرومشان می‌کردند. علما، با وجود استعدادهای درخشان، در موقعیت ضعیفی بودند و ناچار به تقیه می‌شدند. نبود امکانات، فقدان منصب و محدودیت‌های اجتماعی، مانع از آن می‌شد که بتوانند به‌طور جامع به پژوهش بپردازند. این تجربه تاریخی، مرا به این باور رساند که علم دینی، نیازمند بستری آزاد و امکانات کافی است تا شکوفا شود.

تجربه کودکی در قم

در کودکی، سفری به شهر مقدس قم داشتم. وارد مسجد اعظم شدم و آنجا، برای نخستین‌بار، طلاب را دیدم؛ موجوداتی عجیب که با شور و حرارت در حال مباحثه بودند. کنجکاوی‌ام مرا به سوی دو طلبه کشاند که درباره اصول فقه بحث می‌کردند. یکی از آن‌ها کلمه «مَجاز» را به اشتباه «مُجاز» خواند. دیگری با دقت، اشتباه او را گوشزد کرد و گفت: «مُجاز در مقابل ممنوع است، اما مَجاز در مقابل حقیقت.» اما آن طلبه، به‌جای پذیرش، مقاومت کرد و گفت: «حرف تو هم یک قول است.» این صحنه، مرا به فکر فرو برد. چرا برخی از عالمان، زحمت تحقیق دقیق را به خود نمی‌دهند؟ چرا در برابر حقیقت، مقاومت می‌کنند؟ این تجربه، مرا به این نتیجه رساند که تعصب علمی و عدم پذیرش نقد، مانعی بزرگ در مسیر پیشرفت دانش دینی است.

بخش دوم: شجاعت و عقلانیت در مسیر حقیقت

دیوانگی‌های جوانی و عقلانیت امروز

پیش از تحولات بزرگ تاریخی، در فضایی پر از احتیاط و ترس، با شور و شجاعتی که شاید به نظر برخی دیوانگی بود، سخن می‌گفتم. در آن زمان، همه عاقل بودند و از ترس ساواک، جرأت بیان حقیقت نداشتند. من اما، گویی موجی بودم که نمی‌توانستم ساکت بمانم. در سخنرانی‌هایم، اشکال می‌کردم، اعتراض می‌نمودم و از برخی می‌خواستم که از مسئولیت‌هایشان کناره‌گیری کنند. پاسخشان این بود: «ما کنار می‌رویم، ببینیم تو چه می‌کنی!» جذبه‌ام چنان بود که برخی از ترس، زهره‌شان آب می‌شد. گاه در ماه رمضان، از خانه‌ام در مرکز شهر تا محل سخنرانی پیاده می‌رفتم. هیچ راننده‌ای جرأت نداشت مرا سوار کند. خیابان‌ها به دلیل حضورم شلوغ می‌شد و مأموران، نگران ازدحام، از من می‌خواستند که با خودروی آن‌ها بروم.

در آن لحظات، با خودم نجوا می‌کردم و به حضرت مسلم بن عقیل می‌اندیشیدم. دل‌های مردم با او بود، اما ترس، مانع همراهی‌شان می‌شد. من نیز گاه احساس می‌کردم که دل‌ها با من است، اما ترس، دیگران را از همراهی بازمی‌داشت. پس از تحولات، فضای ترس از میان رفت. همان‌هایی که روزگاری از ترس آماده فرار بودند، به مناصب رسیدند. اما من، که روزگاری دیوانه‌وار سخن می‌گفتم، اکنون عاقل‌تر شده‌ام. امروز، که گویی دیوانگی در میان برخی رواج یافته، وظیفه خود می‌دانم که با عقلانیت و آرامش، راه حقیقت را دنبال کنم.

پیاده‌روی‌های پرمعنا

یکی از خاطرات زنده‌ام، پیاده‌روی‌هایم به‌سوی محل سخنرانی است. از خانه‌ام تا آنجا، فاصله‌ای بود به‌اندازه مرکز شهر تا خیابان صفائیه. هیچ خودرویی جرأت سبقت گرفتن از من نداشت. گویی حضورم، خیابان را به تسخیر درمی‌آورد. در یکی از این پیاده‌روی‌ها، سوار پیکانی سفیدرنگ شدم که در آن زمان، خودرویی لوکس به‌شمار می‌رفت. در آن لحظه، حس کردم که روح حضرت مسلم در من جاری است. دل‌ها با او بود، اما ترس، مانع همراهی می‌شد. این تجربه، مرا به این باور رساند که انسان باید در راه حقیقت، شجاع باشد، حتی اگر تنها بماند.

بخش سوم: نقد علمی و اخلاق در علم‌آموزی

تألیف در کودکی و نقد اخبارگرایان

در کودکی، از شش‌، هفت‌سالگی، درس‌هایی چون توحید مفضل و احادیث را می‌خواندم. در ده‌، یازده‌سالگی، کتابی در رد اخبارگرایان نوشتم. این کار، برای کودکی در آن سن، شاید عجیب به نظر آید، اما نشان‌دهنده اشتیاقم به علم بود. گروهی از عالمان از من خواستند که کتابم را چاپ کنم و حتی هزینه‌اش را تقبل کردند، اما با شرطی که برخی از عالمان دیگر را نقد کنم. من این درخواست را رد کردم. استادم، که اخبارگرا بود، برایم محترم بود. نمی‌توانستم به او بی‌احترامی کنم. کتابم در چهار جلد منتشر شد، اما نقدم را غیرمستقیم و بدون ذکر نام او نوشتم تا حرمتش حفظ شود.

این تجربه، مرا به این باور رساند که علم‌آموزی، باید با اخلاق همراه باشد. ناسپاسی به استاد، خیانت به علم است. حتی امروز، که پانصد تا ششصد جلد کتاب آماده دارم، اما توان چاپشان را ندارم، همچنان به این اصل پایبندم. برخی از عالمان، با انگیزه‌های غیرعلمی، خواستار چاپ کتاب‌هایم بودند تا شخص خاصی را تخطئه کنند. اما من، که آن عالم را می‌شناختم، او را دانشمندی توانا و بزرگوار یافتم. او در مناظره‌ها، رقبا را به‌راحتی مغلوب می‌کرد. این تجربه، مرا به این نتیجه رساند که علم، باید در خدمت حقیقت باشد، نه اهداف شخصی.

مناظره با عالم اخبارگرا

روزی با عالم اخبارگرا، که استادم بود، گفت‌وگویی داشتم. او فلاسفه را نقد می‌کرد و معتقد بود که تفکرشان نادرست است. برای آزمودن او، عباراتی زیبا از فارابی را برایش خواندم و پرسیدم: «آیا این‌ها حدیث هستند؟» او با اطمینان گفت که حدیث‌اند. وقتی حقیقت را گفتم، خشمگین شد و یقه‌ام را گرفت! من اما، به‌سرعت فرار کردم. این تجربه، مرا به فکر فرو برد. چرا برخی عالمان، در برابر حقیقت، این‌گونه متعصب‌اند؟ این رفتار، مرا به این باور رساند که تعصب، چه در مؤمن و چه در کافر، مانع حقیقت‌یابی است.

بخش چهارم: حقیقت دین و پرهیز از نزاع

توصیه به توبه و رعایت احکام

همان عالم اخبارگرا را به توبه و پرداخت خمس دعوت کردم. معتقد بودم که رعایت احکام، برکت به زندگی می‌آورد. اما او خمس را هبه به شیعیان می‌دانست و اموالش را حلال می‌شمرد. سال‌ها بعد، شنیدم که او و فرزندانش در حادثه‌ای غرق شدند و آرامگاهی ندارند. این ماجرا، مرا به تأمل واداشت. دین، حقیقتی است که خوب و بد در آن آمیخته است. وظیفه ما، تمییز حق از باطل است. اما نزاع و اختلاف، راه به جایی نمی‌برد. باید با منطق و استدلال سخن گفت و از تعصب پرهیز کرد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، روایتی هستند از سفری طولانی در مسیر علم و حقیقت. از کودکی در قم تا جوانی پرشور و امروز که با عقلانیت سخن می‌گویم، همواره در پی اصلاح و ارتقای معارف دینی بوده‌ام. چالش‌های تاریخی در روش‌های تحقیق، تعصب علمی، و موانع اجتماعی، از جمله مسائلی هستند که در این مسیر با آن‌ها مواجه شدم. اما باور دارم که علم دینی، نیازمند تحقیق دقیق، اخلاق، و گفت‌وگوی منطقی است. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در این مسیر و تلاش برای ساختن آینده‌ای روشن‌تر برای معارف دینی.