متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1178

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تجربیاتم اشاره کرده‌ام؛ خاطراتی که هر یک، چون آیینه‌ای، گوشه‌ای از مسیر طلبگی، تأملات معرفتی و مواجهه‌ام با جهان پیرامون را بازمی‌تاباند. این گفتارها، که اکنون به رشته تحریر درمی‌آیند، شرح تفصیلی آن لحظات گذراست که در خلال درس‌ها به‌صورت پراکنده بیان شده‌اند. آنچه پیش روی شماست، روایتی است صمیمی از زندگی‌ام که نه‌تنها از تجربه‌های شخصی‌ام سرچشمه می‌گیرد، بلکه بازتاب‌دهنده عمق نگاهم به علم، معنویت و خدمت به خلق است. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در پیوند میان دانش دینی، عقلانیت و عمل‌گرایی، که همواره در زندگی‌ام بدان پایبند بوده‌ام.

بخش اول: عالمی در مسیر خیر

عالمی شریف و وارسته را که در منطقه‌ای سرسبز در شمال کشور زندگی می‌کرد. او از دوستانم بود و خداوند روحش را قرین رحمت کند. این عالم، که از نظر من نمونه‌ای از صدق و اخلاص بود، روزی با من از تجربه‌اش در حوزه علمیه سخن گفت. او دروس دوره سطح را با جدیت خوانده و سپس وارد درس‌های خارج شده بود. اما به‌زودی دریافت که این دروس، تکرار همان مطالب پیشین است، گویی چرخه‌ای بی‌پایان از بازخوانی. این تکرار، او را به فکر واداشت که راهی نو در پیش گیرد.

او به دیار خود در شمال بازگشت و به کشاورزی و دامداری روی آورد. گله‌هایی از گوسفندان، مرغ‌ها و غازها داشت و املاکی وسیع که با دستان خود آبادشان کرده بود. این انتخاب، نه‌تنها زندگی‌اش را دگرگون کرد، بلکه او را در میان مردم به عالمی معتبر بدل ساخت. مردم برای برآورده شدن حاجاتشان به او روی می‌آوردند و نذرهایشان را به او تقدیم می‌کردند، گویی او را واسطه‌ای برای معجزات الهی می‌دیدند.

این عالم، با بدنی قوی و استوار، چون ستونی محکم بود. کباب، غذای همیشگی و مورد علاقه‌اش، بخشی از هویت ساده و صمیمی او را نشان می‌داد. او به من می‌گفت: «دروس حوزوی را تکراری یافتم و تصمیم گرفتم راهی دیگر بروم. با کشاورزی و دامداری، هم به مردم خدمت می‌کنم و هم زندگی‌ام را سامان داده‌ام. این کار، همان رسالت انبیاست که من به شیوه خود به آن عمل می‌کنم.» سخنانش از صدق و ایمان سرچشمه می‌گرفت. او معتقد بود که هدایت مردم و خدمت به آنان، ارزشی همپای رسالت پیامبران دارد.

مردم شمال، که از سخاوت و کرم سرشاری برخوردارند، گله‌های گوسفندان را نذر او می‌کردند. این سخاوت، ریشه در وفور نعمت‌های الهی در آن سرزمین داشت؛ جایی که باران آسمانی و خاک حاصلخیز، دست و دل مردم را باز کرده بود. این عالم، با ترک درس‌های تکراری حوزه، دنیایی را برای خود و دیگران آباد کرد و به هدایت خلق مشغول شد. خداوند توفیقش را به او ارزانی داشته بود که نه در بند کتاب و درس، بلکه در مسیر خدمت به خلق، راه خود را یافت.

بخش دوم: مواجهه با شاه درویشان

روزگاری را در جوانی‌ام، پیش از انقلاب، که به دعوت گروهی از دراویش به خانه‌ای باشکوه رفتم. صاحب آن خانه، که به او لقب سلطان دراویش داده بودند، عالمی بود که خود را ولی باطنی می‌دانست. خانه‌اش چون قصری وسیع بود، چنان‌که باید دقایقی راه می‌رفتی تا به او برسی. مریدانش با احترامی عمیق با او رفتار می‌کردند؛ نه دستش را می‌فشردند و نه به چهره‌اش نزدیک می‌شدند، بلکه تنها به پایش بوسه می‌زدند، گویی او پادشاهی معنوی است.

من، که در آن زمان جوانی جسور و پرشور بودم، برای این دیدار لباسی به نام نباده پوشیدم تا جثه‌ام بزرگ‌تر به نظر آید و حضوری تأثیرگذار داشته باشم. وقتی وارد شدم، برخلاف انتظار، او از جای خود برخاست، به من نزدیک شد و مرا در آغوش گرفت. این رفتار، نشان از فهم و ادب او داشت، هرچند مقامش در میان مریدانش چون شاهی بود.

در آن مجلس، دراویش بسیاری با چهره‌هایی عجیب و سبیل‌هایی بلند حضور داشتند. برخی از آنان، که به من علاقه‌مند شده بودند، از پیش برای گفت‌وگو با من وقت گرفته بودند. این موضوع میان دراویش سر و صدا به پا کرده بود، چرا که برخی مریدانم در میان آنها نفوذ کرده و سخن از من می‌گفتند. این نفوذ، برای سران دراویش خوشایند نبود، و از بیم از دست دادن مریدانشان، جلسه‌ای برای گفت‌وگو ترتیب دادند.

در آن جلسه، پرسش‌هایی از من کردند. پرسیدند: «چه درسی خوانده‌ای؟» گفتم: «درس عشق.» گفتند: «استادت کیست؟» پاسخ دادم: «حق.» این پاسخ‌ها، که با کنایه و ظرافت ادا می‌شد، گویی از زبان درویشی مدرن و پیشرو بود. حاضران با شوق به سخنانم گوش سپردند، اما برای سلطان دراویش، این پاسخ‌ها چندان خوشایند نبود. او که انتظار پاسخی روشن و متعارف داشت، از این شیوه گفتار یکه خورد.

او رو به مریدانش کرد و گفت: «تفاوت ما دراویش با عالمان دینی این است که ما آنچه را دیده‌ایم، نقل می‌کنیم. به مکه رفته‌ایم، حج کرده‌ایم و طواف را با چشمان خود لمس کرده‌ایم. اما عالمان، تنها شنیده‌هایشان را بازگو می‌کنند.» من سخنانش را تأیید کردم و گفتم: «آری، من آنچه می‌گویم، از کتاب‌ها و حوزه آموخته‌ام. اما شما که حق را دیده‌اید، آنچه را لمس کرده‌اید، بگویید.» او پاسخی نداشت و در برابر این چالش، سکوت کرد. مریدان، که انتظار استدلالی محکم از او داشتند، نومید شدند.

در آن روزگار، من جوانی لجباز و شجاع بودم و بی‌پروا سخن می‌گفتم. اما امروز، با گذر زمان، احتیاط را پیشه کرده‌ام. دراویش مدعی بودند که از غیب آگاهند و قدرت باطنی دارند، اما در آن مجلس، ادعاهایشان بی‌پشتوانه ماند. این تجربه، مرا به این باور رساند که علم دینی باید با استدلال و حقیقت همراه باشد، نه با ادعاهای بی‌اساس.

نتیجه‌گیری

این دو خاطره، که از خلال درس‌گفتارهایم بازگو شده‌اند، چون دو آیینه، دو بُعد از زندگی و اندیشه‌ام را نشان می‌دهند: یکی، تأمل در مسیر طلبگی و خدمت به خلق، و دیگری، شجاعت در گفت‌وگوهای فکری و دفاع از حقیقت. عالم وارسته شمال، با ترک درس‌های تکراری و روی آوردن به خدمت عملی، نشان داد که علم دینی، تنها در کتاب‌ها و کلاس‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه در خدمت به مردم و آبادانی زندگی معنا می‌یابد. در مقابل، مواجهه با دراویش، نمایانگر تعهد من به استدلال و حقیقت بود، حتی در برابر ادعاهای معنوی که فاقد پشتوانه‌اند.

این خاطرات، دعوتی است به تأمل در پیوند میان علم، عقلانیت و عمل. طلبگی، مسیریව

آیه مرتبط

۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي ٱلْقُرْبَىٰ ۞

قرآن کریم: خداوند به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد.

این آیه، بر اهمیت عدالت و احسان در رفتار با مردم تأکید دارد، که با رویکرد عالم شمال در خدمت به خلق همخوانی دارد.

روایت مرتبط

قال رسول الله (ص): «خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ»

پیامبر اکرم (ص) فرمود: «بهترین مردم، سودمندترین آنها برای دیگران است.»

این حدیث، ارزش خدمت‌رسانی به خلق را، که در زندگی عالم شمال متجلی بود، نشان می‌دهد.