متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1188

مقدمه: سفری به سوی تحول فرهنگی و اجتماعی

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم، به این اندیشه فرو رفتم که اگر فرصتی برای به دست گرفتن سکان امور جامعه داشتم، چگونه می‌توانستم با ایده‌هایی که در ذهنم ریشه دوانده بود، تحولی عمیق در جامعه پدید آورم. این اندیشه‌ها، که از عمق تجربه‌هایم در حوزه‌های علمی، دینی و اجتماعی سرچشمه گرفته‌اند، در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اما اکنون فرصتی است تا آن‌ها را با جزئیات بیشتری با شما در میان بگذارم. این خاطرات، نه‌تنها روایت زندگی من، بلکه نقشه‌راهی است که برای اصلاح فرهنگ و اجتماع، با تکیه بر معارف دینی و تجارب عملی، طراحی کرده‌ام. آنچه در پی می‌آید، شرحی است از دغدغه‌هایم برای بازسازی اعتماد عمومی، کمک به مستضعفان، و ارائه تعریفی نوین از دین که همگان را در بر گیرد.

بخش اول: مسئولیت روحانیت در تحول جامعه

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس‌گفتارم، به شاگردانم گفتم که وظیفه ما روحانیت، تنها تدریس در حوزه‌ها یا سخنرانی در محافل نیست. ما باید در اندیشه عملیاتی کردن ایده‌هایی باشیم که جامعه را به سوی عدالت و معنویت هدایت کند. اگر من در جایگاه تصمیم‌گیری بودم، طرح‌هایی را اجرا می‌کردم که ریشه در نیازهای واقعی مردم داشت. در جزیره کیش، با برادران اهل سنت نشستم و ایده‌هایم را با آن‌ها در میان گذاشتم. شگفتا که این طرح‌ها، حتی در میان کسانی که از نظر اعتقادی با ما تفاوت داشتند، بهتر جواب داد. مردم آنجا به مسائل مادی اهمیت می‌دادند، و وقتی با هدیه‌ای ساده مانند یک خودرو همراهی می‌شدند، گوش به سخنانم می‌سپردند. این تجربه به من آموخت که باید نیازهای مخاطبان را شناخت و به آن‌ها پاسخ داد، چه مادی و چه معنوی.

اولین گام برای تحول، بازسازی اعتماد مردم به ماست. باید به آن‌ها نشان دهیم که خیرخواهشان هستیم و با هیچ‌کس دشمنی نداریم. روزی با یکی از عالمان دینی که در حوزه اخلاق تدریس می‌کرد، گفت‌وگو کردم. او از حضور تلویزیون در خانه‌اش گلایه داشت و می‌گفت محیط خانه‌اش آلوده شده است. با خود اندیشیدم که چگونه کسی با چنین افکار کهنه‌ای می‌تواند منجی دین باشد؟ احیای دین نیازمند تسلط بر مسائل روز و جهان است، نه دوری از ابزارهای مدرن. ما باید با صداقت و شبانه‌روزی برای مردم کار کنیم، نه برای کسب نام و مقام.

بخش دوم: اولویت مستضعفان و فرهنگ‌سازی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، وضعیت فقرا و نیازمندان بوده است. بارها در درس‌گفتارهایم، کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام را تکرار کرده‌ام:
«مَا يَنْبَغِي لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَسْئُولٌ عَنْ مُسْتَضْعَفِي الْأَرْضِ أَنْ يَنَامَ مِلْءَ جُفُونِهِ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۳). این کلام به ما می‌آموزد که تا زمانی که گرسنه‌ای بر زمین است، ما نباید آرام بگیریم. مشکل اصلی جامعه ما، نه اقلیت ثروتمندی است که گاه فساد اقتصادی به بار می‌آورند، بلکه اکثریت فقیری است که در تنگنا به سر می‌برند. حل مشکلات این گروه، آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر از پرداختن به مسائل ثروتمندان است.

برای این منظور، باید تعریفی نوین از دین ارائه دهیم؛ دینی که مستضعفان را در رأس قرار دهد و از هرگونه دخالت بیگانگان به دور باشد. من عمرم را صرف آزمودن این ایده‌ها کرده‌ام. از ظاهر و باطن مسائل بهره برده‌ام، از دیده‌ها و نادیده‌ها سخن گفته‌ام، و نتایج آن را در میدان عمل دیده‌ام. در سفرهایم به نقاط مختلف کشور، این طرح‌ها را آزمایش کردم. هدفم تفریح نبود، بلکه می‌خواستم ببینم آیا این ایده‌ها در عمل پاسخ می‌دهند یا نه. و پاسخ، مثبت بود.

بخش سوم: نیروی انسانی و اجرای ایده‌ها

برای عملی کردن این طرح‌ها، نیاز به نیروی انسانی متعهد و متخصص داریم. در یکی از جلساتم گفتم باید چهار نفر انسان کامل، که به این ایده‌ها تسلط دارند و برای اجرا مصمم‌اند، در رأس امور قرار گیرند. سپس گروهی حداقل صد نفره تشکیل شود تا این نظرات را بررسی و عملیاتی کنند. این گروه نباید صرفاً سخنان مرا تکرار کنند، بلکه باید به این ایده‌ها باور داشته باشند، آن‌ها را تجربه کنند و در مسیرشان گام بردارند. پول و سرمایه، هرچند مهم‌اند، اما همت و استعداد انسان‌ها از آن مهم‌تر است.

کتاب‌هایی که تألیف کرده‌ام، نمای کلی این فرهنگ پیشنهادی را نشان می‌دهند. این کتاب‌ها باید توسط گروهی دویست تا سیصد نفره مطالعه و نقد شوند. به شاگردانم گفتم: «تکرار مطالب این کتاب‌ها خسته‌کننده است. باید روی آن‌ها تأمل کرد، آن‌قدر که با عقل و منطق خودتان آن‌ها را تأیید کنید.» این ایده‌ها، مانند نان سنگک، ارزشمندند و مردم قدرشان را می‌دانند. اما برای اجرا، نیاز به افرادی داریم که از نظر علمی و عملی آماده باشند.

بخش چهارم: نقد و پالایش علمی

یکی از شاگردانم در جلسه‌ای گفت که باید طرح‌ها را نقد کنیم تا استحکام بیشتری یابند. من با او موافقم. نقد علمی و حتی مغرضانه، به پالایش ایده‌ها کمک می‌کند. گفتم: «اگر کسی در غیاب ما اشکالی به کارمان بگیرد، ایرادی ندارد. نقد، کار شبانه‌روزی ماست.» متون علمی ما، از فقه و منطق گرفته تا فلسفه، باید ویراستاری و کامل شوند تا برای ارائه به جامعه آماده باشند. این کار، نیازی به سرمایه کلان ندارد، بلکه به نیروی انسانی متعهد وابسته است.

روزی احساس خستگی می‌کردم. از خانواده‌ام خواستم املتی برایم درست کنند و پس از صرف آن و کمی استراحت، روحم تازه شد. این تجربه ساده به من آموخت که تعادل روحی و جسمی، برای ادامه کار فرهنگی ضروری است. ما نباید خود را در خدمت به دین و مردم فدا کنیم به‌گونه‌ای که خودمان از خیر آن محروم شویم. هدف ما، خیر همگانی است، نه ایثار غیرمنطقی.

بخش پنجم: استقلال و مردمی بودن

یکی از اصولم در کار فرهنگی، استقلال است. در گفت‌وگو با برخی رجال سیاسی، پیشنهادهایی برای برگزاری سخنرانی‌های گسترده دریافت کردم. اما من همیشه باور داشتم که امکانات فرهنگی باید از سوی مردم تأمین شود، نه سیستم‌های دولتی که توقعات خاص خود را دارند. وقتی امکانات از مردم باشد، خیرخواهان بدون منت کمک می‌کنند و کار پیش می‌رود. در یکی از جلسات، از ناپایداری برخی برنامه‌ها گله کردم. کلاس‌هایی که با حضور افراد غیرمتعهد تشکیل می‌شد و پس از چند جلسه تعطیل می‌گردید. کار فرهنگی ما نباید شخصی یا موقت باشد.

ایران برای من مانند خانه‌ای است که همه، از هر باور و رفتاری، باید در آن احساس آرامش کنند. در کودکی‌ام، با هوشیاری تمام، جهان را می‌نگریستم. آن هوشیاری هنوز در من زنده است. من نیازی به اطاعت کورکورانه از دیگران ندارم. هدفم، خدمت به مردم و دین است، نه کسب نام و مقام.

بخش ششم: فرهنگ‌سازی بلندمدت

احساسات، هرچند در کوتاه‌مدت مؤثرند، اما برای درمان مشکلات اجتماعی کافی نیستند. در درس‌گفتارهایم گفتم: «اگر کسی به قتل برسد، دیگران به سرعت به دنبال قصاص می‌روند، چون احساسات غالب است. اما فرهنگ‌سازی، درمانی پایدار است.» این فرهنگ مهندسی‌شده، حتی در جوامع غیرمسلمان نیز جواب می‌دهد. من به این یقین دارم، چون آن را آزموده‌ام.

فعالان فرهنگی امروز ناامیدند. بارها با آن‌ها دیدار کردم و از درماندگی‌شان شنیدم. وقت تنگ است و باید سریع عمل کنیم. من تمام عمرم را صرف این کار کرده‌ام. از نقاط مختلف کشور بازدید کردم، نه برای تفریح، بلکه برای آزمودن ایده‌هایم. این طرح‌ها، اگر با همت شما همراه شود، می‌تواند جامعه را از افول نجات دهد.

جمع‌بندی: دعوت به تأمل و عمل

این خاطرات، چکیده عمری است که صرف خدمت به دین و مردم کرده‌ام. من به شما دعوت می‌کنم که در این ایده‌ها تأمل کنید. آیا این طرح‌ها واقعی‌اند یا خیالی؟ آیا نقصی در آن‌ها می‌بینید؟ با جدیت نقد کنید، اما با باور به این که می‌توانیم جامعه‌ای بهتر بسازیم. هدف ما، نه برگزاری مراسم نمایشی، بلکه حل ریشه‌ای مشکلات است. بیایید با هم، فرهنگی بسازیم که احساسات را به منطق و همبستگی تبدیل کند، و ایران را خانه‌ای برای همه کنیم.