متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1189

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم، به این اندیشیدم که چگونه می‌توانم دانش و تجربه‌ام را در خدمت جامعه و دین قرار دهم. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، شرحی است از مسیری که پیموده‌ام؛ مسیری پر از چالش، اما سرشار از معرفت و تعهد به آرمان‌های دینی و فرهنگی. در این روایت‌ها، نه‌تنها تجربه‌های شخصی‌ام، بلکه تأملاتم درباره علم، فرهنگ، و مسئولیت‌های اجتماعی و معنوی را با شما به اشتراک می‌گذارم. این گفتگوها، دعوتی است به تأمل در زندگی و رسالتی که هر یک از ما در برابر جامعه و خالق خویش داریم.

بخش اول: چالش‌های فرهنگی و مسئولیت‌های اجتماعی

تلاش برای تحول فرهنگی

روزهایی را که در منطقه یخچال قاضی ساکن بودیم. هر ماه، در روز ششم، مجلسی زنانه برای روضه‌خوانی برگزار می‌کردیم. این جلسات، که با نیت خیر آغاز شده بود، به‌تدریج به محفلی برای گفت‌وگوهای غیرسازنده و گاه غیبت تبدیل شد. برخی از طلبه‌ها معترض بودند که چرا خودم در این مجالس حضور ندارم. اما حقیقت این بود که من، با انبوه مسئولیت‌های علمی و آموزشی‌ام، فرصتی برای سازماندهی چنین برنامه‌هایی نداشتم. سرانجام، دریافتم که برگزاری این‌گونه مجالس، نیازمند مهارت و تخصص است که از عهده‌ام خارج بود. پس از چند سال، تصمیم گرفتم این جلسات را تعطیل کنم. این تجربه به من آموخت که هر کاری، حتی با نیت خیر، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و نیروی انسانی متخصص است.

این تجربه مرا به این باور رساند که برای تحول فرهنگی، باید سیستمی طراحی شود که حتی در غیاب من نیز به حیات خود ادامه دهد. به همین دلیل، همواره در پی افرادی بودم که از نظر علمی و عملی توانمند باشند تا بتوانند ایده‌هایم را به سرانجام برسانند.

نیاز به نیروی انسانی متخصص

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، کمبود نیروی انسانی متعهد و متخصص بوده است. بیش از دویست متن علمی در دست داشتم که نیازمند ویرایش و آماده‌سازی بودند. این کار، به‌تنهایی از عهده‌ام خارج بود. اگر تیمی از ده تا بیست ویراستار توانمند در اختیار داشتم، می‌توانستم پانصد جزوه نیمه‌تمام را طی شش ماه آماده کنم. اما این کار، نیازمند همکاری و همتی جمعی بود که متأسفانه فراهم نشد. تا امروز، حدود صد و پنجاه جزوه توسط طلبه‌ها ویرایش شده است، اما این تنها بخشی از کار است. این تجربه به من آموخت که نیروی انسانی، بیش از سرمایه مالی، در پیشبرد اهداف فرهنگی اهمیت دارد.

بخش دوم: تألیفات علمی و چالش‌های ویرایش

کتاب «زن» و پیچیدگی‌های علمی آن

یکی از شاگردانم روزی به من گفت که صد صفحه نخست کتاب «زن» را مطالعه کرده و آن را خسته‌کننده یافته است. او معتقد بود که این کتاب، به دلیل سنگینی محتوا، برای مخاطب عام مناسب نیست. پاسخ دادم که این کتاب، پروژه‌ای علمی و دشوار است که تمامی عباراتش از فکر و قلم خودم تراوش کرده و در هیچ کتاب یا مجله‌ای یافت نمی‌شود. این اثر، در مجلدات مختلف یک تا چهار جلدی تدوین شده است. جلد نخست، به بررسی نظریه‌های روان‌شناختی درباره زنان می‌پردازد، بدون اشاره به آیات یا احادیث. جلد دوم، دیدگاه‌های یک دانشمند مسلمان را کاوش می‌کند، و جلدهای بعدی به مسائل تخصصی‌تر و آیات و روایات می‌پردازند.

این کتاب، از نظر علمی چنان سنگین است که حتی ویراستاران حرفه‌ای نیز در ویرایش آن با چالش مواجه می‌شوند. در بحث خواستگاری، مفهوم این واژه را از منظر علم اشتقاق بررسی کردم و به لغت‌نامه‌هایی چون دهخدا و فرهنگ عمید اشکال گرفتم. این کار، نیازمند دانشی عمیق بود که حتی بزرگان زبان فارسی نیز به آن توجه نکرده بودند. یکی از عالمان دینی پس از مطالعه کتاب گفت که این اثر باید مبنای قانون‌گذاری در مجالس رسمی قرار گیرد، اما برای عموم مردم، به دلیل پیچیدگی‌های علمی، چندان قابل فهم نیست.

چالش‌های چاپ و نشر

زمستانی سخت را که در آن، حدود صد جلد کتاب را در زیرزمین خانه‌ام چاپ کردیم. کارگران چاپخانه، تجهیزات را از افغانستان به قم می‌آوردند و من با آن‌ها شرط کرده بودم که حتی یک روز تأخیر، خسارت به همراه خواهد داشت. این کار، با وجود دشواری‌ها، به دلیل پرداخت نقدی و نزدیکی به ایام نوروز، برای آن‌ها جذاب بود. اما این تجربه به من آموخت که کار علمی و فرهنگی، به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست. بدون سیستمی منظم و نیروی انسانی متعهد، چنین پروژه‌هایی با مشکلات فراوان مواجه می‌شوند.

بخش سوم: استقلال و تعهد به ارزش‌های دینی

استقلال در کار فرهنگی

همواره به استقلال در فعالیت‌های فرهنگی‌ام پایبند بوده‌ام. هیچ‌گاه از امکانات شخص یا نهادی استفاده نکرده‌ام و حتی از رفاه خانواده‌ام کاسته‌ام تا کار پیش برود. خانه‌ام، محل کارم بود و خانواده‌ام به این وضعیت عادت کرده بودند. وقتی کسی برای کار به خانه‌مان می‌آمد، از او می‌خواستیم سکوت را رعایت کند تا آرامش حفظ شود. این استقلال، هزینه‌هایی داشت، اما به من اجازه داد آزادانه و بدون وابستگی به گروه یا نهادی، ایده‌هایم را پیش ببرم.

با این حال، این استقلال، چالش‌هایی نیز به همراه داشت. به عنوان مثال، قبض برقی دو میلیون تومانی برای کارگاه فرهنگی‌مان صادر شد که مجبور شدیم آن را قسطی پرداخت کنیم. درآمدم، با شهریه‌ای ماهانه دویست هزار تومان، ناچیز بود. اما باور داشتم که آزادی در کار، سلامت روح و جسم را تضمین می‌کند. اگر این کارگاه به موسسه‌ای رسمی تبدیل شود، هزینه‌ها توسط نهادهای فرهنگی تأمین خواهد شد، اما من ترجیح دادم استقلال خود را حفظ کنم.

اولویت خدمت به مستضعفان

باور دارم که تا گرسنگی در جامعه وجود دارد، هیچ‌کس نباید آرامش داشته باشد. به کلام «مَا يَنْبَغِي لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَسْئُولٌ عَنْ مُسْتَضْعَفِي الْأَرْضِ أَنْ يَنَامَ مِلْءَ جُفُونِهِ» (نهج‌البلاغه، خطبه ۳) پایبندم که می‌فرماید: «سزاوار نیست کسی که می‌داند مسئول مستضعفان زمین است، با چشمان پر از خواب به استراحت بپردازد.» این اصل، مرا به تمرکز بر مشکلات اکثریت فقیر جامعه واداشت، نه اقلیت ثروتمند. حل مشکلات فقرا، با هزینه‌ای کمتر، تأثیر بیشتری بر جامعه دارد.

بخش چهارم: نقد علم دینی و فرهنگ‌سازی

نقد رویکردهای غیرعلمی

یکی از چالش‌های بزرگ در علم دینی، رویکردهای غیرعلمی و متحجرانه است. برخی با ابزارهای مدرن، مانند تلویزیون، مخالفت می‌کردند و آن را مانعی برای احیای دین می‌دانستند. اما من باور دارم که احیای دین، نیازمند تسلط بر مسائل روز و بهره‌گیری از ابزارهای مدرن است. علم دینی باید با منطق و عقل تأیید شود تا بتواند در جامعه اثرگذار باشد.

فرهنگ‌سازی بلندمدت

احساسات، هرچند در کوتاه‌مدت می‌توانند پیوندهای اجتماعی را تقویت کنند، اما برای درمان مشکلات جامعه کافی نیستند. در جزیره کیش، ایده‌هایم را آزمایش کردم و نتایج مثبتی، به‌ویژه در میان اهل سنت، به دست آوردم. این تجربه به من نشان داد که فرهنگ‌سازی بلندمدت، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و تعهد به ارزش‌های دینی و انسانی است.

جمع‌بندی

این خاطرات، روایتی است از تلاش‌هایم برای خدمت به دین و جامعه، با وجود همه محدودیت‌ها و چالش‌ها. از تجربه‌هایم در برگزاری مجالس دینی گرفته تا تألیف کتاب‌های علمی و تلاش برای حفظ استقلال در کار فرهنگی، هر گام مرا به این باور رساند که تحول فرهنگی، نیازمند نیروی انسانی متعهد، برنامه‌ریزی دقیق، و پایبندی به ارزش‌های دینی است. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما، خوانندگان گرامی، تا با تأمل در این تجربیات، در مسیر خدمت به جامعه و دین گام بردارید.