متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۱۹۷

مقدمه

سال‌ها پیش، در درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور بحث، خاطراتی از زندگی‌ام را بازگو می‌کردم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در میان بحث‌های علمی و عرفانی‌ام بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از تجربه‌های زیسته‌ام؛ از روزگار کودکی تا کهنسالی، از درس و بحث در حوزه تا تأملات عمیق در باب معنویت و اخلاق. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم این خاطرات را با زبانی صمیمی و در عین حال عمیق و تأمل‌برانگیز بازگو کنم تا خواننده را به لحظه‌های زندگی‌ام ببرم؛ لحظه‌هایی که گاه ساده و روزمره‌اند و گاه پر از درس‌های عمیق معنوی و علمی. این روایت‌ها نه‌تنها شرح زندگی من، که بازتابی از تعهد به حقیقت، اخلاص در عبادت، و تلاش برای اصلاح فرهنگ و علم دینی است.

بخش اول: ایمان والده و دغدغه‌های من

چند روزی از ماه مبارک رمضان گذشته بود و من به مادرم، که اکنون نود و پنج سال از عمر پربرکتش می‌گذرد، توصیه کردم که از گرفتن روزه پرهیز کند. به او یادآوری کردم که با این سن و سال، روزه بر او واجب نیست و گرمای هوا ممکن است به کم‌آبی بدنش منجر شود و مرا دچار نگرانی کند. اما مادرم، با همان اراده پولادینش، پاسخ داد که توانایی روزه‌داری را دارد و نمی‌خواهد از این فیض محروم بماند. در جوانی‌ام، خودم سه ماه رجب، شعبان و رمضان را روزه می‌گرفتم و این عادت از ایام کودکی در من ریشه دوانده بود. مادرم اما، حتی در این کهنسالی، دو ماه رجب و شعبان را به پیشواز رمضان می‌رود و روزه می‌گیرد. این ایمان عمیق او، که از عمق وجودش سرچشمه می‌گیرد، برایم هم مایه مباهات است و هم دغدغه‌ای برای سلامت او.

بخش دوم: شرک خفی و حفظ آبرو

عالمی فرزانه از شهر خمین که هم‌ولایتی رجال دینی بزرگی بود، به من نصیحت می‌کرد که انسان نباید نقطه ضعفی از خود نشان دهد، وگرنه دیگران از همان نقطه به او ضربه خواهند زد. او می‌گفت: «اجعل لسانک من وراء قلبک تسلم»؛ یعنی زبانت را پشت قلبت قرار ده تا سالم بمانی. این حدیث شریف، که از پیامبر اکرم (ص) نقل شده، به من آموخت که اخلاص در گفتار و رفتار، سپری است در برابر شرک خفی. اگر دیگران تو را انسانی دائم‌الذکر بدانند، ممکن است به تو آسیب برسانند، مگر اینکه ابعاد دیگر شخصیتت را نشان دهی تا از تو پروا کنند.

آن عالم تأکید داشت که گاه باید اعمالی متهورانه انجام داد تا اقتدار خود را حفظ کرد. در گذشته، عده‌ای مخالف شیشه‌های منزل ما را می‌شکستند. من از این کار دلخور نبودم و پنجره‌ها را تعمیر می‌کردم، اما یک‌بار تهدید کردم که اگر کسی وارد خانه شود، با او چنان کنم که پشیمان شود. این قاطعیت، نه از سر خشم، که برای حفظ امنیت و اقتدار بود. متأسفانه برخی از عالمان دینی به شرک خفی آلوده شده‌اند؛ ترس از دست دادن آبرو، گاه جای تقوای الهی را می‌گیرد. من با بسیاری از خوبان عالمان دیدار داشتم و خداوند آن‌ها را رحمت کند، اما برخی از آن‌ها به دلیل نگرانی از وجهه اجتماعی، نقطه ضعف نشان می‌دادند. آن عالم خمینی به من می‌گفت که نظراتم ممکن است برایم گران تمام شود، اما من پاسخ دادم که سال‌هاست این سخنان را می‌گویم و پروایی از قضاوت دیگران ندارم.

بخش سوم: روزه‌داری و فرهنگ معنوی گذشته

در کودکی‌ام، مؤمنان سه ماه رجب، شعبان و رمضان را روزه می‌گرفتند و حتی یک روز را بدون روزه سپری نمی‌کردند. این سنت، که در آن زمان مانند ماه رمضان واجب شمرده می‌شد، نشان از عمق فرهنگ عبادی جامعه داشت. اما به تأمل آموختم که عبادت، اگر با اخلاق نیکو همراه نباشد، به تنهایی کافی نیست. برخی پس از پنجاه سال عبادت، هنوز صالح و بااخلاق نیستند. این نکته مرا به فکر فرو برد که هدف عبادت، باید صفا و رحمت در قلب باشد، نه صرف انجام مناسک.

برخی عالمان دینی، که به آن‌ها لقب آیت‌الله‌العظمی می‌دهند، خود را برتر از دیگران می‌دانند، بی‌آنکه عالمان دیگر را به‌درستی شناخته باشند. این خودبرتربینی، ریشه در فرهنگی نادرست دارد که باید با دقت و تأمل اصلاح شود. در جوانی، درس خواندن را به صبح‌های زود اختصاص داده بودم، هرچند این کار خانواده‌ام را ناراحت می‌کرد. آن‌ها می‌گفتند که خنکای صبح از دست می‌رود و صبحانه دیگر لذتی ندارد. اما من مصمم بودم که از وقت برای علم‌آموزی بهره ببرم، حتی اگر به قیمت سختی باشد.

بخش چهارم: نگاه مثبت و ذکر الهی

همیشه باور داشته‌ام که ذکر الهی باید به انرژی مثبت و رزق معنوی منجر شود. در قرآن کریم، هرگز به ذکر منفی اشاره نشده است. به همین دلیل، انسان مسلمان باید صبح خود را با دیدن خوبی‌های دیگران آغاز کند و از عیب‌جویی پرهیز نماید. در کودکی، وقتی به قم مهاجرت کردیم، ماه محرم فرا رسید. برای آشنایی با شیوه تبلیغ طلبه‌ها، عبا و عمامه‌ای قرض گرفتم و به کرمانشاه سفر کردم. در آنجا با عالمی نیکوکار آشنا شدم که مهارت ویژه‌ای در تبلیغ دین داشت. اما برخی طلبه‌ها به او بدگمان بودند و این مرا آزرده کرد. این منفی‌بافی، ریشه در افکار کلامی نادرستی دارد که مدام از بدی‌ها سخن می‌گویند.

قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (قرآن کریم، سوره مریم، آیه ۹۶)؛ یعنی: «کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، به‌زودی خدای رحمان برایشان محبت قرار می‌دهد.» این آیه مرا به این باور رساند که نگاه مثبت به دیگران، نوری در جان انسان روشن می‌کند و عیب‌جویی، این نور را خاموش می‌سازد. اگر خود را نیکو بدانیم، خوبی در ما متجلی می‌شود و اگر خود را بد پنداریم، بدی در ما جلوه‌گر خواهد شد.

بخش پنجم: نوآوری در علم دینی و ادبیات

سال‌هاست که در اندیشه دو طرح بزرگ هستم: «تفضیل الانبیاء» و «محاکمة الشعراء». در طرح تفضیل الانبیاء، قصد دارم عملکرد پیامبران را بررسی کنم و با مطالعه‌ای تطبیقی، به شناخت دقیق‌تری از آن‌ها برسم. برخی از مقدمات این کار فراهم شده، اما کمبود وقت مانع ادامه آن شده است. در طرح محاکمة الشعراء، می‌خواهم شاعران و اشعارشان را به‌صورت علمی ارزیابی کنم، مصرع به مصرع، و نظامی آموزشی برای ساماندهی شعر و شاعری ایجاد کنم. به شب‌های شعر اعتقادی ندارم، جایی که شاعران در فضایی غیرمنظم شعر می‌خوانند. باید محاکمه‌ای دوستانه و علمی میان شاعران برگزار شود تا شعر از این آشفتگی نجات یابد.

متأسفانه علم دینی ما به کارهای تکراری اکتفا کرده و رغبتی به حل مسائل مجهول ندارد. شخصی از من خواست عارفی کامل معرفی کنم. به او هشدار دادم که شاید آمادگی پذیرش نداشته باشد، اما گفتم که در قم، جز حضرت معصومه (س) عارفی نمی‌شناسم. به او توصیه کردم به حرم برود و در سکوت، با حضور قلب زیارت کند، که خود حضرت زائر را هدایت می‌کنند.

بخش ششم: سادگی زندگی و درس‌های کودکی

در کودکی، نان را در بقچه‌ای با گره کور می‌پیچیدند و روی تاقچه می‌گذاشتند تا از دسترس ما دور باشد. اما ما بچه‌ها، که گاه گرسنه بودیم، با دندان گره را باز می‌کردیم و نان را با نمک یا پیاز می‌خوردیم. این سادگی، درس قنات و صبر به من آموخت. هنوز طعم نان و نمک در خاطرم زنده است، طعمی که با هیچ غذای فاخری قابل مقایسه نیست. این تجربه‌های ساده، مرا به این باور رساند که زندگی، در میانه‌روی و شوخی‌های بی‌دردسر، زیباتر است.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایتی هستند از زیستن در مسیر حقیقت، اخلاص و نوآوری. از ایمان عمیق مادرم در کهنسالی تا تجربه‌های کودکی‌ام در روزه‌داری و سختی‌های زندگی، همه نشان از این دارند که معنویت، زمانی ارزشمند است که با اخلاق نیکو و نگاه مثبت همراه شود. نقد شرک خفی، خودبرتربینی در علم دینی، و کارهای تکراری، دعوتی است به پویایی و اصلاح فرهنگ دینی. طرح‌های تفضیل الانبیاء و محاکمة الشعراء، تلاشی است برای نوآوری در علم و ادبیات، و ارادت به اهل بیت، راهی است برای ارتباط بی‌واسطه با حقیقت. این خاطرات، دعوتی هستند به تأمل در زندگی، ایمان و مسئولیت ما در برابر خدا و خلق او.