متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۲۳۰)

بخش اول: تأملاتی بر سوره آل‌عمران و چالش‌های تفسیر قرآنی

زمانی در محضر درس و بحث، دل به آیات قرآن کریم سپرده بودم و سوره آل‌عمران، با همه ژرفای علمی، اجتماعی، فلسفی و روان‌شناختی‌اش، مرا به خود مشغول می‌کرد. این سوره، گویی نمایشگاهی از حقایق الهی است؛ آزمایشگاهی که در آن، انسان و جهان به بوته نقد و تأمل گذاشته می‌شود. اما چه حیف که ما، در حوزه‌های علمیه، از این گنجینه عظیم بهره‌ای شایسته نبرده‌ایم. علوم پایه، که می‌توانست پلی باشد میان آیات الهی و نیازهای روزگار ما، در نظام آموزشی ما غایب بوده است. تفاسیر پیشین، هرچند ارزشمند، بیش از آنکه به عمق علمی و فلسفی آیات بپردازند، در دام مباحث ادبی گرفتار شده‌اند. گویی تنها به این پرداخته‌اند که «این چیست» و «آن چیست»، بی‌آنکه به چرا و چگونه پاسخ دهند.

آیه «زین للناس» و چالش‌های تفسیر مدرن

در میان آیات این سوره، آیه‌ای است که همواره ذهنم را به خود مشغول کرده است: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ (قرآن کریم، آل‌عمران: ۱۴). این آیه، که به زیبایی برای مردم، دوستی شهوات از زنان، پسران و اموال هنگفت از زر و سیم را توصیف می‌کند، از سنگین‌ترین آیات قرآن است. سنگین، نه از حیث معنا، بلکه از منظر سازگاری با ساختار فکری و فرهنگی امروز. در جهانی که جنسیت را اصل نمی‌دانند، این آیه زنان را در کنار طلا و نقره، به‌سان متاعی معرفی کرده است. این برداشت، که در تفاسیر سنتی نیز گاه تقویت شده، با نگاه امروزی به برابری جنسیتی ناسازگار به نظر می‌رسد.

این پرسش، سال‌ها ذهنم را به خود مشغول کرده بود. چگونه می‌توان این آیه را با ارزش‌های مدرن هم‌خوان کرد؟ پاسخ در ساختار خود آیه نهفته است. فعل «زین» مجهول است. نمی‌دانیم چه کسی این شهوات را زینت داده است؛ شیطان یا پروردگار؟ این ابهام، دعوتی است به تأمل عمیق‌تر. شاید این تزئین، نه از جانب خدا، بلکه از سوی نفس انسانی باشد که در دام شهوات گرفتار می‌شود. این آیه، به مردم عادی اشاره دارد، نه اولیاء خدا یا زنادقه‌ای که برای قدرت، همه‌چیز را فدا می‌کنند. «للناس» در این آیه، به مردمی عادی نظر دارد که در کشاکش روزمرگی، دل به شهوات می‌بندند.

تفکیک حب از شهوات

در این آیه، آنچه زینت داده شده، خود شهوات نیست، بلکه «حب الشهوات» است. شهوات، واقعیاتی خارجی‌اند: زنان، فرزندان، طلا و نقره. اما حب، امری نفسانی است که در دل انسان شکل می‌گیرد. این تمایز، کلیدی است. در درس‌گفتارهایم، بارها تأکید می‌کردم که دنیا، به‌عنوان مخلوق الهی، مقدس است. روایتی داریم که می‌فرماید: «حب الدنیا رأس کل خطیئة» (دوستی دنیا، ریشه هر خطاست). اما خود دنیا، که در لغت به معنای نزدیکی است، نه پست، بلکه ارزشمند است. مشکل، در حب نفسانی است که انسان را به بند می‌کشد.

در جوانی، این معنا را با شوری دیگر بیان می‌کردم. می‌گفتم دنیا، گویی گلی است که پروردگار آفریده و زیبایی‌اش از اوست. اما این انسان است که با حب نادرست، این گل را به دامان نفس خود می‌کشاند. زنان، فرزندان، طلا و نقره، همه نعمت‌های الهی‌اند. اما وقتی حب آن‌ها در دل ریشه می‌دواند، نفس مزینة شکل می‌گیرد؛ نفسی که در دام تزئینات گرفتار شده است.

بخش دوم: نقدی بر نظام آموزشی و مالی حوزه‌های علمیه

به یاد می آورم روزهایی را که در حوزه‌های علمیه، با شوق دانش و معرفت، شب و روز به مطالعه و مباحثه می‌گذراندم. اما آنچه همواره قلبم را به درد می‌آورد، نظام مالی ناکارآمد حوزه‌ها بود. پرداخت شهریه به طلاب، که گاه به‌سان صدقه‌ای تحقیرآمیز بود، عزت نفس طلاب را خدشه‌دار می‌کرد. این نظام، که طلاب را در موقعیتی شبیه گدایی قرار می‌داد، نه‌تنها به رشد علمی و معنوی آن‌ها کمک نمی‌کرد، بلکه به کاهش جایگاه اجتماعی‌شان منجر می‌شد.

روزی در فیضیه، میان جمع طلاب، از این وضعیت به تنگ آمده بودم. با خود می‌گفتم: چگونه می‌توان پذیرفت که طلبه‌ای، پس از سال‌ها درس و بحث، هنوز برای لقمه‌ای نان محتاج باشد؟ این نظام، گویی طلاب را به جای پرورش عالمان دین، به سوی گداپروری سوق می‌داد. روایتی داریم که می‌فرماید: در روز قیامت، زن و فرزند به مرد آویزان می‌شوند و می‌گویند: «چرا رزق حرام به ما دادی؟» این سخن، گویی آینه‌ای بود که حقیقت این نظام را به من نشان می‌داد.

پیشنهاد اصلاح و ضرورت تحول

بارها در درس‌گفتارهایم، با شوری برخاسته از ایمان و درد، پیشنهاد می‌کردم که طلاب باید برای اصلاح این نظام به پا خیزند. نه با ناسزا و تخریب، بلکه با تظاهراتی که درود بر دین و انقلاب سر دهد و در عین حال، حرمت این نظام گداپرور را زیر سؤال ببرد. می‌گفتم: اگر طلبه‌ای نتواند با افتخار در برابر فرزندش از درآمد حلالش سخن بگوید، چگونه می‌تواند در مجامع عمومی با اقتدار سخنرانی کند؟ این گداپروری، نه‌تنها عزت طلاب را می‌گیرد، بلکه گاه به نوعی سادیسم گدایی منجر می‌شود؛ طلبه‌ای که از سخاوت بازمی‌ماند، گویی ذاتش به این فرهنگ آلوده شده است.

بخش سوم: تأملاتی در فرهنگ و تحولات اجتماعی

در کودکی، عادت داشتم آب یخ بنوشم؛ آن‌قدر سرد که گویی فالوده‌ای از یخ و آب بود. مادرم، خدا رحمتش کند، همیشه یخچال را پر از آب سرد می‌کرد و می‌گفت: «گرم که باشد، نمی‌شود!» این عادت، گویی بخشی از هویت من شد. در آن روزگار، «یخ در بهشت» خوراکی محبوبی بود که با ده شاهی می‌خریدیم. این خاطرات، گویی پنجره‌ای به گذشته‌اند؛ گذشته‌ای که فرهنگ ساده و صمیمی‌اش، هنوز در دلم زنده است.

اما جهان تغییر کرده است. در جوانی، آزمایش‌هایی ساده با مورچه‌ها انجام می‌دادم. آن روزها، مورچه با یک لمس می‌ایستاد و با لمسی دیگر حرکت می‌کرد. اما پس از انقلاب، گویی مورچه‌ها نیز انقلابی شده بودند! دیگر با لمس من نمی‌ایستادند؛ راه خود را می‌رفتند و گویی می‌گفتند: «برو دنبال کارت!» این تحول، نشانه‌ای از رشد جامعه بود. مردم، حتی کودکان، امروز از گذشته پیشروترند. این رشد، باید در تحلیل‌های دینی ما نیز بازتاب یابد.

چالش‌های جنسیتی و پیشنهاد اصلاح

یکی از دغدغه‌هایم، همیشه جایگاه زنان در تفاسیر قرآنی بوده است. در آیه «زین للناس»، زنان در کنار طلا و نقره آمده‌اند، اما این به معنای ابزاری بودن آن‌ها نیست. مشکل، در حب نفسانی است که این نعمت‌های الهی را به بند می‌کشد. در درس‌گفتارهایم، بارها می‌گفتم: باید طلسم‌های جنسیتی را شکست. چرا زنان نتوانند در خواستگاری پیش‌قدم شوند؟ این پیشنهاد، نه از سر هوس، بلکه از ایمان به برابری و رشد جامعه بود. زنان، گویی گلی در باغ خلقت‌اند که باید آزادانه شکوفا شوند، نه آنکه در بند فرهنگ‌های کهنه بمانند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای بازخوانی آیات الهی با نگاهی نو و تأمل در چالش‌های نظام دینی و اجتماعی. از سوره آل‌عمران و آیه «زین للناس» گرفته تا نقد نظام مالی حوزه‌ها و پیشنهاد اصلاحات جنسیتی، همه و همه، دعوتی است به تأمل عمیق‌تر در دین و دنیا. همواره می‌گفتم: اصلاح جامعه، از اصلاح نفس آغاز می‌شود. اگر نفسی از حب شهوات آزاد شود، راه به سوی معرفت الهی گشوده خواهد شد. این خاطرات، نه‌تنها روایت زندگی من، بلکه دعوتی است به شما، مخاطبان عزیز، برای همراهی در این سفر معرفتی.