متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره، جلسه ۱۲۳۸

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا با زبانی صمیمی و از دل تجربه‌های زیسته‌ام، مفاهیم عمیق دینی، معرفتی و اجتماعی را با شما در میان بگذارم. این گفتگوها، که گاه در خلال جلسات فقهی یا عرفانی به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، بازتابی از تأملاتم در باب مسائل بنیادین زندگی، از آزادی و پوشش گرفته تا نقش عالمان در هدایت جامعه است. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌خواهم شما را به دنیای اندیشه‌ها و تجربه‌هایم ببرم؛ دنیایی که در آن، شرع و طبیعت، آزادی و نظم، و عشق به ولایت، همگی در پیوندی عمیق با یکدیگر معنا می‌یابند. این خاطرات، نه‌تنها شرحی از زندگی و تأملات من است، بلکه دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های عالمان دینی و پویایی علم دینی در روزگار معاصر.

بخش اول: تمایز میان حجاب و پوشش

در یکی از جلسات درس، سخن از مفهوم حجاب و پوشش به میان آمد. بارها تأکید کرده‌ام که در فقه اسلامی، آنچه اهمیت دارد، «ستر المرأة» یا پوشش زن است، نه حجاب به معنای پارچه‌ای خاص. این تمایز را در کتاب ارزشمند عروه الوثقی نیز می‌توان یافت، جایی که فقها بر پوشش شرعی تأکید دارند، نه بر اصطلاح حجاب که گاه با برداشت‌های نادرست همراه شده است. به راستی، چرا باید این دو مفهوم را با هم خلط کنیم؟ پوشش، آن است که بدن را به‌گونه‌ای بپوشاند که نه تنگ باشد که فرم بدن را نمایان کند، نه نازک که چیزی از آن پیدا باشد، و نه جلف که نگاه‌ها را به خود جلب کند. این است معنای آزادی در چارچوب شرع.

این سخن را با آیه‌ای از قرآن کریم روشن‌تر می‌کنم: وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا (سوره نور، آیه ۳۱). این آیه به زنان مؤمن می‌گوید که دیدگان خود را فرو نهند، عفت خود را حفظ کنند و زینتشان را جز آنچه به‌طور طبیعی آشکار است، نمایان نسازند. این کلام الهی، راهنمای ما در فهم پوشش شرعی است، نه اصطلاحات حاشیه‌ای که گاه به افراط و تفریط می‌انجامد.

بخش دوم: آزادی در چارچوب شرع

روزی در درس، از آزادی و رهایی سخن گفتم و با تمثیلی ساده، تفاوت این دو را توضیح دادم. آزادی، مانند دری است که بر محور خود می‌چرخد؛ باز و بسته می‌شود، اما از پایه‌اش جدا نمی‌گردد. اما رهایی، مانند دری است که از لولا جدا شده و به هر سو می‌افتد. آزادی در نظام شرعی، یعنی حرکت در چارچوب قواعد الهی، اما رهایی، یعنی بی‌قیدی و نقض حدود. این معنا را در آیه‌ای از قرآن کریم می‌یابیم: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ (سوره احزاب، آیه ۳۶). این آیه می‌فرماید که هیچ مؤمن و مؤمنه‌ای را نرسد که چون خدا و پیامبرش فرمانی دهند، در کار خود اختیاری داشته باشند.

این تمثیل را چنین توضیح دادم که شرع، مانند آیین‌نامه رانندگی است. راننده آزاد است که در جاده حرکت کند، اما باید از سمت راست براند، در پیچ‌ها احتیاط کند، وگرنه جریمه می‌شود. شرع نیز همین‌گونه است؛ آزادی می‌دهد، اما در چارچوب نظم الهی. گفتم: «ما آزادیم، اما رها نیستیم.» این سخن، کلیدی است برای فهم زندگی در جامعه اسلامی.

بخش سوم: شرع و طبیعت، دو نظام قاعده‌مند

روزی در درس، شرع را به طبیعت تشبیه کردم. هر دو، نظام‌هایی قاعده‌مند هستند، مانند آیین‌نامه رانندگی که نظم را در جاده تضمین می‌کند. شرع نیز نظم زندگی را در چارچوب الهی حفظ می‌کند. این معنا را در آیه‌ای از قرآن کریم می‌یابیم: سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (سوره احزاب، آیه ۶۲). این آیه می‌فرماید که سنت خدا در مورد پیشینیان چنین بوده و در سنت خدا هیچ تغییری نخواهی یافت. شرع، مانند طبیعت، نظامی است که آزادی را در چارچوب نظم تعریف می‌کند، و این نظم، ضامن سعادت انسان است.

بخش چهارم: انعطاف شرعی در عبادات

در یکی از جلسات، از انعطاف شرع در انجام عبادات سخن گفتم. مثلاً، ۱۷ رکعت نماز روزانه را می‌توان در هر زمان از ۲۴ ساعت شبانه‌روز خواند. این آزادی در چارچوب شرع است. قرآن کریم می‌فرماید: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا (سوره بقره، آیه ۲۸۶). خدا هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند. این آیه، نشان‌دهنده انعطاف الهی در تکالیف دینی است. به طلاب می‌گفتم: «شما آزادید که هر وقت بخواهید نماز بخوانید، اما این آزادی، اجبار غیرمنطقی نیست.»

بخش پنجم: پوشش شرعی و نظم اجتماعی

روزی در درس، از ضرورت پوشش شرعی در جامعه اسلامی سخن گفتم. جامعه اسلامی باید از رهایی پرهیز کند و به آزادی در چارچوب شرع پایبند باشد. پوشش شرعی، نشانه‌ای از این آزادی است. قرآن کریم می‌فرماید: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ (سوره نور، آیه ۳۱). این آیه به زنان مؤمن می‌گوید که روسری‌های خود را بر سینه‌هایشان فرو افکنند. این کلام، بر حفظ وقار و عفت در جامعه تأکید دارد.

بخش ششم: نقد سالوس و تأکید بر صداقت

در یکی از جلسات، از فرهنگ سالوس و ظاهرسازی انتقاد کردم. عالم دینی باید صادق باشد، هم در گفتار و هم در رفتار. خودم همیشه به تغذیه سالم و ورزش اهمیت داده‌ام، چرا که سلامت جسم و روح، لازمه هدایت جامعه است. قرآن کریم می‌فرماید: وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (سوره عصر، آیه ۳). یکدیگر را به حق سفارش کردند و به شکیبایی سفارش کردند. این آیه، بر ضرورت صداقت و تواصی به حق تأکید دارد.

بخش هفتم: سلامت جسمانی عالمان

در درس، از امکانات ورزشی‌ام سخن گفتم: از تردمیل و دمبل گرفته تا دوچرخه. عالم دینی باید جسم سالمی داشته باشد تا بتواند به وظایفش عمل کند. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (سوره انفال، آیه ۶۰). برای مقابله با دشمنان، هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید. این آیه، بر ضرورت آمادگی جسمانی و معنوی تأکید دارد.

بخش هشتم: حمایت از طلاب

روزی از مشکلات معیشتی طلاب سخن گفتم. جامعه اسلامی باید از طلاب حمایت مادی و معنوی کند تا آنها بتوانند به تحقیق و هدایت بپردازند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ (سوره بقره، آیه ۱۵۵). قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاستی در اموال می‌آزماییم. این آیه، بر ضرورت حمایت از مؤمنان در سختی‌ها تأکید دارد.

بخش نهم: به‌روزرسانی حوزه‌های علمیه

بارها بر ضرورت به‌روزرسانی حوزه‌های علمیه تأکید کرده‌ام. آموزش روان‌شناسی، تغذیه و بهداشت باید به برنامه‌های حوزه افزوده شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (سوره نحل، آیه ۴۴). این ذکر را بر تو نازل کردیم تا برای مردم آنچه را که به سویشان فرو فرستاده شده بیان کنی و باشد که بیندیشند. این آیه، بر اهمیت تبیین و تفکر در علوم جدید تأکید دارد.

بخش دهم: عشق به ولایت و هویت شیعی

روزی از حدیث شریف «أَنَا وَعَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ» سخن گفتم: «من و علی، پدران این امت هستیم.» این حدیث، عشق به ولایت را در دل من زنده می‌کرد. این عشق، انگیزه‌ای بود برای تلاش و پویایی در راه دین. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ (سوره بقره، آیه ۱۶۵). کسانی که ایمان آورده‌اند، به خدا محبت بیشتری دارند. این آیه، بر شدت محبت مؤمنان به خدا و اولیای الهی تأکید دارد.

بخش یازدهم: نقد تعطیلی‌های حوزه

در یکی از جلسات، از تعطیلی‌های طولانی حوزه‌های علمیه انتقاد کردم. روزگاری، گرمای قم و نبود امکانات، طلاب را به شهرهای دیگر می‌کشاند، اما امروز که امکانات فراهم است، چرا باید چهار ماه تعطیل کنیم؟ علم دینی، مانند بیمار در اورژانس است؛ لحظه‌ای غفلت، ممکن است به مرگ آن منجر شود. به طلاب می‌گفتم: «شما باید مانند پزشکان در بخش مراقبت‌های ویژه، شب و روز پای دین باشید.» این سخن، هشداری بود به پویایی علم دینی.

بخش دوازدهم: تجربه‌های زیسته و تأملات عرفانی

روزی از تجربه‌های شخصی‌ام سخن گفتم. از شب‌هایی که تا صبح در پشت‌بام، زیر آسمان پرستاره، به تأمل می‌نشستم و از صبحانه‌هایم که گاه با عسل و سرشیر بود و گاه با کله‌پاچه. این‌ها را نه از روی ریا، بلکه برای نشان دادن اهمیت سلامت و شادابی در زندگی عالم دینی می‌گفتم. عالم باید عاشق باشد؛ عاشق خدا، ولایت، و مردم. می‌گفتم: «ما عاشق‌ترین موجوداتیم، چرا که دو پدر حسابي داریم: انا و علي ابوا هذه الامه.» این عشق، مرا به تلاش و تحقیق وا می‌داشت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارها و تجربه‌های زیسته‌ام برآمده‌اند، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های عالمان دینی و پویایی علم دینی. از تمایز میان حجاب و پوشش تا عشق به ولایت، هر نکته‌ای که با شما در میان گذاشتم، تلاشی بود برای بازسازی علم دینی و تقویت نقش عالمان در هدایت جامعه. این خاطرات، نه‌تنها شرحی از زندگی من است، بلکه آینه‌ای است برای فهم چالش‌های معاصر و ترسیم افق‌های آینده دین. امیدوارم این کلمات، شما را به اندیشه و عمل در مسیر حق و حقیقت فرا خواند.