متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۹۳

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلال درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از زندگی و تأملاتم را با شاگردان و همراهان به اشتراک می‌گذاشتم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در میان بحث‌های فقهی، عرفانی و اجتماعی بیان می‌شدند، بازتابی از تجربیاتم در مواجهه با مسائل معنوی، دینی و اجتماعی است. اکنون که این فرصت فراهم آمده، می‌خواهم این روایت‌ها را با شما، مخاطبان گرامی، به اشتراک بگذارم. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها شرحی از دیده‌ها و شنیده‌هایم در سفرهای معنوی و اجتماعی است، بلکه تأملی است عمیق بر حقیقت دین، معرفت و چالش‌های پیش روی امت اسلامی. آنچه در پی می‌آید، بازتابی است از عمق جانم، از کعبه تا کوچه‌های شهر، از درس‌گفتارهای حوزوی تا تأملات عرفانی، که امیدوارم شما را نیز به لحظه‌های این تجربیات ببرد.

بخش اول: کعبه، آزمایشگاه توحید و بت‌پرستی

نقد فقدان توجه معنوی در حج

به یاد دارم روزهایی را که در کعبه بودم، آن خانه مقدس که قلب اسلام است و مصدر توحید. ساعت‌ها، شاید دویست تا سیصد ساعت، در آن فضای مقدس به تأمل نشستم، گویی کعبه آزمایشگاهی بود برای آزمودن حقیقت ایمان و معرفت زائران. در روایات منسوب به امیرالمؤمنین علیه‌السلام، بارها از حجاج نکوهش شده است. اما این نکوهش از کجا می‌آید؟ مگر نه اینکه کعبه جای امن است؟ مگر نه اینکه ثواب و پاداش الهی در آن وعده داده شده؟ پس چرا برخی زائران، به تعبیر روایات، «کَوُرُودِ الْبَهَائِم» وارد می‌شوند، گویی چهارپایانند؟

حقیقت این است که حج، با همه عظمتش، اگر با معرفت و قربت همراه نباشد، به پوسته‌ای ظاهری بدل می‌شود. در آن ساعت‌های طولانی، کعبه را نه‌تنها خانه توحید، بلکه بتکده‌ای دیدم که بت‌های ذهنی و اعتقادی زائران در آن پراکنده‌اند. ابراهیم علیه‌السلام سنگ‌های بت را شکست، اما بت‌های درونی همچنان باقی است. این بت‌ها، همان تعصبات، باورهای نادرست و غفلت‌هایی هستند که زائر با خود به کعبه می‌آورد.

کعبه، بتکده‌ای در قلب توحید

در کعبه، با چشمان خود دیدم چگونه زائران، هر یک با بت‌های خود وارد می‌شوند. قرآن کریم می‌فرماید: يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ (سوره اسراء، آیه ۷۱)، یعنی «روزی که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم». این آیه را در کعبه به عینه دریافتم. هر فرقه‌ای، هر گروهی، با بت‌های اعتقادی خود می‌آید. این بت‌ها، گاه تعصبات فرقه‌ای است، گاه خودخواهی‌ها و گاه غفلت از حقیقت توحید. کعبه، با همه قداستش، اگر زائرش غافل باشد، به بتکده‌ای بدل می‌شود که در آن، شرک خفی جای توحید را می‌گیرد.

این تأمل، مرا به این فکر واداشت که کعبه، سنگین‌ترین مکان برای تسخیر معنوی است. در دیگر اماکن مقدس، مانند حرم رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله، این دشواری به این شدت نیست. اما در کعبه، توحید و بت‌پرستی چنان در هم تنیده‌اند که جداکردن آن‌ها، جان آدمی را به لب می‌آورد. بزرگان عرفان، این قدرت را داشتند که با تسخیر معنوی، حقیقت را از باطل جدا کنند، اما این کار، حتی برای آن‌ها نیز آسان نبود.

بخش دوم: غفلت، دشمن عبادت

نقد غفلت در نماز

در درس‌گفتارهایم، بارها به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره می‌کردم: وَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ (سوره ماعون، آیات ۴-۵)، یعنی «وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند». این آیه، هشداری است به همه ما. غفلت، آن دشمن پنهانی است که عبادت را بی‌ثمر می‌کند. نمازخوانی که غافل است، گویی زحمتی بیهوده کشیده. او که نماز نمی‌خواند، شاید بگوید «نمی‌دانستم»، اما آن که می‌خواند و غافل است، چه عذری دارد؟

این غفلت، تنها در نماز نیست. در حج، در دعا، در همه اعمال دینی، اگر معرفت و قربت نباشد، عمل به وزر و وبال بدل می‌شود. در مکه، در میان ازدحام زائران، این غفلت را به وضوح دیدم. جمعیتی که در کعبه وول می‌زدند، اما نتیجه‌ای نداشت. نه قربتی، نه معرفتی، نه خاصیتی.

مشاهدات در فرودگاه مکه

روزی را در فرودگاه مکه. زائران، با شتاب و هیاهو، برای سوارشدن به هواپیما می‌دویدند، گویی مسابقه‌ای در کار است. کنار نشسته بودم و این صحنه را تماشا می‌کردم، گویی آزمایشگاهی دیگر گشوده بودم. طلبه‌ای جوان کنارم آمد و پرسید: «حاج‌آقا، چه می‌کنید؟» گفتم: «دارم این خلق‌الله را آزمایش می‌کنم. نگاه کن، این‌ها که از مکه می‌روند، چه فرقی با روزی که آمدند دارند؟» او با تعجب نگاه کرد. گفتم: «تنها از ساک‌های سنگین و اورکت‌هایشان می‌شود فهمید که دارند می‌روند، وگرنه هیچ نشانی از تحول معنوی در آن‌ها نیست.»

این صحنه، مرا به فکر فرو برد. حج، این عبادت عظیم، باید انسان را دگرگون کند، اما بسیاری تنها با ساک‌های پر از سوغاتی بازمی‌گشتند. گویی مکه برایشان بازار بود، نه معبد توحید. این رفتارها، نشان از مشکلی عمیق در میان امت اسلامی دارد: عمل بدون معرفت، عبادت بدون قربت.

بخش سوم: معرفت و قربت، روح عبادت

اهمیت معرفت در دعا

در کودکی‌، وقتی دعاهای کمیل، ندبه و سمات را با شور و شوق می‌خواندم. مادرم می‌گفت: «بلند بخوان تا ما هم بشنویم.» با خنده پاسخ می‌دادم: «مادر، این دعاها را یواش نوشته‌اند!» گاهی یکی از نزدیکانمان می‌آمد و ساعت‌ها دعا می‌خواند، با چنان حظی که گویی در عالمی دیگر است. اما من همیشه فکر می‌کردم دعا، اگر با معرفت نباشد، چه فایده‌ای دارد؟ قرائت بلند و بی‌معنا، مانند صدایی است که در باد گم می‌شود. دعا باید از قلب برخیزد، با فهم و حضور.

عمل بدون قربت، ظلم به دیگران

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: عمل دینی بدون معرفت و قربت، نه‌تنها سعادت نمی‌آورد، بلکه گاهی به ظلم منجر می‌شود. کسی که نماز می‌خواند، اما به همسر، همسایه یا هم‌وطنش ظلم می‌کند، چه سودی از عبادتش برده؟ در میان امت اسلامی، این مشکل را بسیار دیده‌ام. مساجد پر است از نمازگزاران، اما گاه این اعمال، از قربت و معرفت تهی است. عمل، مانند پیکری است که روحش معرفت و نیت خالص است. بدون این روح، پیکر بی‌جان است.

بخش چهارم: جامعه و چالش‌های آن

نقد ضعف و وابستگی

اوایل انقلاب، روزی به زندانی رفتم که برخی افراد را به دلایل واهی نگه داشته بودند. گفتم: «این‌ها را آزاد کنید. مگر نان مفت داریم که به این‌ها بدهیم؟» مسئولین گفتند: «چند نفر هستند که جنبشی‌اند.» پرسیدم: «یعنی چه؟ می‌جنبند؟» خندیدند و گفتند: «نه، منظورمان این است که فعال‌اند.» گفتم: «خب، این که حسن است! بجنبند!» اما حقیقت این بود که جامعه‌ای ضعیف و وابسته، نمی‌خواهد کسی بجنبد. ملت باید سلحشور، آزاده و قوی باشد، نه عروسکی در دست دیگران.

حسادت و خودمحوری در میان عالمان

یکی از رجال ماجرایی برایم تعریف کرد. دو عالم برای تبلیغ به منطقه‌ای رفته بودند. یکی از آن‌ها شناخته‌شده بود و دیگری نه. سخنران جلسه، مدام از عالم معروف تعریف می‌کرد و از دیگری چیزی نمی‌گفت. آن عالم گمنام، در دلش آشوب بود. غر می‌زد که «چرا از من حرفی نمی‌زنند؟» این حسادت، آفتی است که گاه در میان عالمان دیده می‌شود. اگر ما خودمان را بالاتر ببینیم، از دیگران بدتر شده‌ایم. فروتنی، کلید رشد معنوی است.

فقدان قانون‌مندی در جامعه

در منطقه‌ای، در ماه رمضان، با مسئولین و علما نشسته بودیم. گفتند: «ما کار به قانون نداریم، دنبال درست هستیم!» این سخن، مرا به تأمل واداشت. جامعه ما، در طول تاریخ، کمتر قانون‌مند بوده است. گاه قدرت‌مداری جای قانون را گرفته و این، آفتی بزرگ است. قانون‌مندی، پایه عدالت و پیشرفت است. بدون آن، هرج و مرج حاکم می‌شود.

نقد ادعاهای غیرواقعی

روزی که فردی با هیجان تماس گرفت و گفت: «امام زمان حرکت کرده، شما را هم می‌خواهیم همراه کنیم!» با خنده گفتم: «برو دنبال کارت، ما خودمان یک‌پا امام زمانیم!» این ادعاهای بی‌اساس، در میان برخی رایج است. انتظار فرج، به معنای آمادگی معنوی و عملی است، نه باور به شایعات و خرافات.

بخش پنجم: تربیت و مسئولیت‌پذیری

کلید مسجد و مسئولیت کودکی

در کودکی، وقتی چهار یا پنج‌ساله بودم. شب‌ها کلید مسجد را در جیبم می‌گذاشتم و با افتخار به خانه می‌بردم. بقال محل، که مرد ساده‌ای بود، روزی به من گفت: «مواظب باش کلید گم نشود!» من که فکر می‌کردم سرم به حساب است، از این حرف جا خوردم. او با سادگی‌اش، به من درس مسئولیت داد. این حس مسئولیت‌پذیری، از کودکی باید در ما پرورش یابد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل در کعبه، در مساجد، در میان مردم و در خلوت خودم. از کعبه که آزمایشگاه توحید و بت‌پرستی است، تا فرودگاه مکه که صحنه غفلت زائران بود، از درس‌گفتارهای حوزوی تا خاطرات کودکی‌ام، همه این‌ها یک پیام دارند: دین، بدون معرفت و قربت، پوسته‌ای بی‌روح است. امت اسلامی باید به سوی توحید ناب حرکت کند، از غفلت بپرهیزد و با قانون‌مندی، فروتنی و مسئولیت‌پذیری، جامعه‌ای پویا و سلحشور بسازد. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به تأمل در این حقیقت دعوت کند.