متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه (1294)

مقدمه: سفری در ژرفای تجربه‌های زیسته

بیش از شصت سال از عمرم گذشته است، سال‌هایی پر از فراز و نشیب، مملو از خاطراتی که گویی آیینه‌ای از زندگی مردمان این سرزمین‌اند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، روایتی است از زیستن در میان جامعه‌ای که دردهایش را با جان و دل لمس کرده‌ام. من نه از جایگاه رفیعی سخن می‌گویم و نه ادعای مقامی ویژه دارم؛ بلکه چونان اسیری از این جامعه، با مردمانش زیسته‌ام، درس داده‌ام و از آن‌ها آموخته‌ام. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن این تجربیات، نه فقط به‌عنوان خاطراتی شخصی، بلکه به‌مثابه تأملاتی در باب معرفت، معنویت و مسئولیت عالمان دینی در برابر جامعه.

در این بخش، که دومین جلد از خاطراتم با عنوان «رونق فرازندگی» است، کوشیده‌ام همان روشی را در پیش گیرم که در کلاس‌های درسم به کار می‌بردم: صبورانه، تکه‌تکه و با دقت، تا معارف عمیق در لایه‌های ساده و قابل‌فهم به مخاطب عرضه شود. این نوشتار، دعوتی است به تأمل در مسیری که پیموده‌ام، مسیری که از دل جامعه گذشته و به ژرفای مسائل آن رسیده است.

بخش اول: زیستن در میان مردم، آگاهی از زیر و بم جامعه

اسیر جامعه، اما همراه محرومان

قرآن کریم: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ
و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین ناتوان شده‌اند منّت نهیم (سوره قصص، آیه ۵).

در طول این شصت سال، هیچ‌گاه جایگاهی متمایز در جامعه نداشته‌ام. مانند بسیاری از مردمان این دیار، اسیر فراز و نشیب‌های روزگار بوده‌ام. در دوران ستم‌شاهی، سایه سنگین تعقیب و بازداشت ساواک بر زندگی‌ام سنگینی می‌کرد. پس از پیروزی انقلاب نیز، محدودیت‌ها هرگز از من جدا نشدند. اما این محدودیت‌ها نه‌تنها مرا از پای درنیاورد، بلکه مرا به دل جامعه نزدیک‌تر کرد. من و هم‌فکرانم، که دغدغه دفاع از محرومان را داشتیم، آن‌قدر از مستضعفان گفتیم که خود نیز به جرگه آن‌ها پیوستیم. الحمدلله، این پیوستگی، موهبتی بود که مرا به عصاره‌ای از جامعه بدل ساخت.

این زیستن در میان مردم، به من آگاهی عمیقی از زیر و بم جامعه بخشید. گویی هر درد و رنجی که بر این مردم گذشت، بر من نیز گذشته است. این آگاهی، سرمایه‌ای است که در مجموعه خاطراتم، که تاکنون به بیست جلد رسیده، ثبت کرده‌ام. جلد نخست این مجموعه با نام «حضور دلبران» منتشر شده و اینک، جلد دوم با عنوان «رونق فرازندگی» پیش روی شماست.

این آیه، گویی وصف حال من و هم‌فکرانم است که در دفاع از مستضعفان، خود نیز با آن‌ها هم‌سرنوشت شدیم. این هم‌زیستی، نه‌تنها مرا به دردهای جامعه آگاه کرد، بلکه مرا به این باور رساند که عالم دینی، تنها در میان مردم و با مردم است که می‌تواند رسالت خویش را به انجام رساند.

چالش‌های عالم دینی در برابر قدرت

قرآن کریم: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ
و قطعاً شما را با چیزی از ترس و گرسنگی می‌آزماییم (سوره بقره، آیه ۱۵۵).

روزهایی را که در سایه ترس و فشار زیستم. در دوران پیش از انقلاب، ساواک مرا به اتهام دفاع از حق و حقیقت تحت تعقیب قرار داد. پس از انقلاب نیز، محدودیت‌ها به شکلی دیگر ادامه یافت. اما این آزمون‌ها، که گویی بخشی از سرنوشت عالمان متعهد است، مرا به این حقیقت رساند که عالم دینی باید در برابر قدرت، با حکمت و شکیبایی عمل کند.

این آیه، یادآور آزمون‌هایی است که در مسیر تعهد به حقیقت پیش روی عالمان قرار می‌گیرد. من نیز، در این مسیر، بارها آزموده شدم، اما هر بار با توکل به خداوند و همراهی با مردم، راه را ادامه دادم.

بخش دوم: روش تدریس، حفاظت از معارف و میانه‌روی

تدریس با بردباری و تدریج

قرآن کریم: وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَىٰ مُكْثٍ
و قرآنی که آن را بخش‌بخش کردیم تا بر مردم به‌آرامی بخوانی (سوره اسراء، آیه ۱۰۶).

در کلاس‌های درسم، همواره روشی خاص را در پیش گرفته‌ام. من مطالب را تکه‌تکه و با بردباری بسیار بیان می‌کنم، گویی هر قطعه از معرفت، چونان پاره‌ای از نان است که باید با دقت و تأمل به شاگردان عرضه شود. از ارائه یک‌باره مطالب پرهیز دارم، چرا که باور دارم معارف عمیق، نیازمند زمان و تأمل برای فهم است. گاه، بیان بخشی از یک موضوع را به سال‌ها بعد موکول می‌کنم، تا شاگرد با صبر و تأمل، خود به حقیقت برسد.

این روش تدریس، که از نزول تدریجی قرآن الهام گرفته‌ام، به من آموخت که آموزش معارف دینی، نیازمند صبر و حکمت است. شاگردی که بردباری نداشته باشد، گاه در فهم این مطالب دچار گمراهی می‌شود، اما آن‌که صبور است، به ژرفای حقیقت دست می‌یابد.

میانه‌روی و گره‌های کور معرفت

قرآن کریم: وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمْ
و اموالتان را به سفیهان ندهید (سوره نساء، آیه ۵).

در ارائه بحث‌هایم، همواره میانه‌روی را برگزیده‌ام. در میان جریانی از ظاهرگرایان و گاه افراد ناآگاه اما متعصب، انسان باید از خود مراقبت کند. به همین سبب، برای هر بحث، گره‌ای کور می‌زنم، گره‌ای که تنها نوابغ و شایستگان بتوانند آن را بگشایند. این گره‌ها، چونان بخچه‌ای است که نان را در آن می‌پیچیدند و بر تاقچه می‌نهادند، تا تنها کودکان باهوش و مصمم بتوانند با دندان‌هایشان آن را باز کنند و به نان برسند.

این آیه، مرا به این باور رساند که معارف والا، امانتی الهی است که باید به دست شایستگان سپرده شود. من با این روش، نه‌تنها از معارف حفاظت کردم، بلکه راه را برای جویندگان حقیقی هموار ساختم.

گفت‌وگو با خداوند

قرآن کریم: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ
مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم (سوره غافر، آیه ۶۰).

همواره به شاگردانم گفته‌ام: انسان می‌تواند اشکالات فکری و اعتقادی‌اش را با خداوند در میان بگذارد و از او راه‌حل بخواهد. این کار، نه‌تنها ایرادی ندارد، بلکه نشانه‌ای از اخلاص و توکل است. من خود بارها در محضر الهی، پرسش‌هایم را مطرح کرده‌ام و پاسخ‌هایی یافته‌ام که راهگشای زندگی‌ام بوده‌اند.

این آیه، گویی چراغ راه من در لحظات تردید و پرسش بوده است. گفت‌وگو با خداوند، نه‌تنها اشکالاتم را برطرف کرد، بلکه مرا به عمق معنویت نزدیک‌تر ساخت.

بخش سوم: سهل‌ممتنع بودن معارف

معارف چون نان در بخچه

قرآن کریم: كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ
کتابی است که آیاتش استوار شده و سپس تفصیل یافته است (سوره هود، آیه ۱).

در کودکی، نان را در بخچه‌ای با گره کور می‌پیچیدند و بر تاقچه می‌نهادند تا از دسترس کودکان دور بماند. اما کودکان گرسنه، با تلاش و نبوغ، گره را با دندان باز می‌کردند و به نان می‌رسیدند. معارف من نیز چنین است: ساده به نظر می‌آیند، اما در بطن خود، معانی عمیقی دارند که تنها جویندگان حقیقی و نوابغ می‌توانند گره‌هایش را بگشایند.

این سهل‌ممتنع بودن معارف، گویی بازتابی از آیات الهی است که در عین سادگی، ژرفایی بی‌پایان دارند. من نیز کوشیده‌ام تا معارفم را در این قالب عرضه کنم، تا تنها شایستگان به لب آن دست یابند.

جمع‌بندی: ستایش خداوند و ادامه مسیر

قرآن کریم: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
ستایش خدای را که پروردگار جهانیان است (سوره فاتحه، آیه ۲).

این خاطرات، که بخشی از درس‌گفتارهایم را در خود جای داده‌اند، تلاشی است برای ثبت تجربه‌ای شصت‌ساله در خدمت به مردم و معرفت الهی. من، که خود را اسیر جامعه می‌دانم، با این حال، در این اسارت، آزادی حقیقی را در همراهی با مستضعفان و دفاع از حقیقت یافته‌ام. روش تدریسم، که با صبر و میانه‌روی همراه است، تلاشی است برای حفاظت از معارف والا و انتقال آن به شایستگان. در پایان، جز ستایش خداوند، که سرچشمه همه خیرات است، سخنی ندارم.