متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۲۹۶

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، در این مجموعه که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، خاطراتی را بازگو می‌کنم که روزگاری در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، تأملاتی هستند از زندگی‌ام که در آن‌ها، هم تجربه‌های شخصی‌ام را با شما در میان می‌گذارم و هم درس‌هایی از معارف دینی، اخلاق اسلامی و تحولات اجتماعی که در طول سالیان دراز زیستن در این سرزمین آموخته‌ام. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی تجربه‌های زیسته‌ی من هستند، بلکه تلاشی‌اند برای پیوند دادن این تجربه‌ها با حقایق معنوی و معرفتی که از آیات قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) برگرفته‌ام. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مفاهیم عمیق دینی و اجتماعی، با زبانی که می‌کوشد هم صمیمی باشد و هم شما را به ژرفای این معانی ببرد.

بخش اول: شهادت، بار سنگین حقیقت

، روزگاری که در تهران بودم، در درس‌گفتارهایم درباره‌ی مفهوم شهادت سخن می‌گفتم. شهادت، آن‌گونه که من دریافته‌ام، نه‌تنها گواهی دادن به حقیقت است، بلکه حمل باری سنگین از آگاهی و مسئولیت است. وقتی می‌گویی «من شاهد بودم»، یعنی حامل حقیقتی هستی که گاه چنان سنگین است که دلت می‌خواهد آن را با دیگری در میان بگذاری تا سبک شوی. این بار، گاه برای برخی چنان طاقت‌فرساست که نمی‌توانند آن را در دل نگه دارند. این تجربه را در میان مردم بسیار دیده‌ام؛ برخی، به‌ویژه زنان، وقتی چیزی را می‌دانند، نمی‌توانند آن را در خود نگه دارند و با گفتنش، گویی باری از دوششان برداشته می‌شود.

این تفاوت در تحمل، گاه به تفاوت‌های روان‌شناختی بازمی‌گردد. برخی، بار شهادت را نمی‌توانند تحمل کنند و با بیان آن، گویی از فشارش رها می‌شوند. این موضوع را می‌توان با آیه‌ی وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الصَّابِرِينَ (قرآن کریم، سوره هود، آیه ۱۱۵) سنجید که می‌فرماید: «و شکیبایی کن که خدا پاداش شکیبایان را ضایع نمی‌کند.» صبر، در اینجا، به معنای تحمل آن بار سنگین است که شهادت را به یک مسئولیت معنوی تبدیل می‌کند.

گاه شهادت، نیازمند کتمان است و گاه باید ابراز شود. این تصمیم، به حکمت بستگی دارد. در درس‌گفتارهایم، بر این نکته تأکید می‌کردم که حکمت در مدیریت شهادت، ضرورتی دینی است. قرآن کریم در سوره نحل، آیه ۱۲۵ می‌فرماید: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، یعنی: «به راه پروردگارت با حکمت و موعظه نیکو دعوت کن.» این حکمت، گاه در کتمان شهادت و گاه در ابراز آن آشکار می‌شود.

شهادت، همچنین نیازمند میل درونی است. بدون این میل، انسان به آن نایل نمی‌شود. در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: کسی که میل به حقیقت ندارد، نمی‌تواند شاهد آن باشد. این میل، مقدمه‌ای است برای شهود، چنان‌که قرآن کریم در سوره عنکبوت، آیه ۶۹ می‌فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا، یعنی: «و کسانی که در راه ما کوشیدند، به راه‌هایمان هدایتشان می‌کنیم.» این آیه، به نقش انگیزه درونی در دستیابی به معارف والا اشاره دارد.

بخش دوم: علم دینی و چالش‌های یادگیری

روزهایی که در تهران بودم، در میان طلاب، گاه با طنز و طعنه می‌گفتند که برخی پس از امتحان، دانش خود را «فوت می‌کنند» و رها می‌شوند. این سخن، هرچند طنزآمیز بود، اما به یک حقیقت تلخ اشاره داشت: یادگیری سطحی در علم دینی. بسیاری از طلاب، پس از امتحان، دانشی را که آموخته بودند فراموش می‌کردند، گویی این دانش باری سنگین است که باید از آن رها شوند. این موضوع، مرا به تأمل در اهمیت یادگیری عمیق و اخلاص در علم واداشت.

این نقد، ریشه در فلسفه آموزش اسلامی دارد. علم، اگر برای خدا نباشد، به خباثت و دنیاطلبی می‌انجامد. در درس‌گفتارهایم، از فردی نقل کردم که به دلیل نیت ناپاک، حتی عبادتش به نتیجه نمی‌رسید. او هرگاه می‌خواست نماز بخواند، وضویش باطل می‌شد و این را نشانه‌ای از فقدان اخلاص می‌دانستم. قرآن کریم در سوره ماعون، آیات ۴-۵ می‌فرماید: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ، یعنی: «وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافل‌اند.» این آیه، به اهمیت اخلاص در عبادت اشاره دارد که بدون آن، عمل معنوی بی‌ثمر است.

در حوزه علوم دینی، مشکل اصلی در فهم روایات، نه سند آن‌ها، بلکه دلالتشان است. در درس‌گفتارهایم تأکید می‌کردم که فهم صحیح روایات، نیازمند تدبر و دقت است. قرآن کریم در سوره نساء، آیه ۸۲ می‌فرماید: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ، یعنی: «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟» این تدبر، در فهم روایات نیز ضروری است.

بخش سوم: کلام معصوم و ارزش فلسفه اسلامی

روزی در درس‌گفتاری، از عالمی اخباری سخن گفتم که کلام فارابی را به اشتباه کلام معصوم پنداشت. وقتی به او گفتم که این عبارت از فصوص فارابی است، خجالت کشید، اما این خاطره برایم درس‌آموز بود. کلام فارابی، توحیدی و آسمانی است و از فصوص ابن‌عربی متمایز است. این نکته، مرا به تأمل در ارزش فلسفه اسلامی واداشت. فارابی، با تأکید بر توحید، راهی به سوی حقیقت گشوده بود که با آیه‌ی إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ (قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۹) هم‌خوانی دارد: «دین نزد خدا اسلام است.» این آیه، بر محوریت توحید تأکید دارد که در آثار فارابی نیز برجسته است.

این خاطره، همچنین به اهمیت دقت در تشخیص منابع دینی اشاره داشت. اشتباه آن عالم، نشان‌دهنده‌ی نیاز به دانش عمیق در علوم حدیث بود. قرآن کریم در سوره بقره، آیه ۱۱۱ می‌فرماید: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، یعنی: «بگو: اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید.» این آیه، بر ضرورت دقت در استدلال و تشخیص منابع تأکید دارد.

بخش چهارم: انحطاط اخلاقی و قمار در تاریخ

در درس‌گفتارهایم، از روایتی سخن گفتم که قریش در قمار، حتی همسر و مال خود را به بازی می‌گرفتند. این رفتار، نشانه‌ای از انحطاط اخلاقی در جوامع جاهلی بود. من خود نیز شاهد چنین رفتارهایی بودم، نه‌تنها در قریش، بلکه در تهران، قم و دیگر شهرها. روزی در تهران، مردی در قمار، همسرش را باخت و جرزنی کرد. تلکه‌گیر محل، که ضامن اجرای قمار بود، با شدت با او برخورد کرد. این خاطره، مرا به تأمل در خبائث خمس واداشت: شراب، قمار، رقص، اعتیاد و لهو. این‌ها، در طول تاریخ، همواره در میان بشر بوده‌اند و مانع رشد معنوی شده‌اند.

این روایت، با آیه‌ی يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ (قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۹۰) هم‌خوانی دارد که قمار را از اعمال شیطانی می‌داند. این تجربه، مرا به این باور رساند که اصلاح جامعه، نیازمند ریشه‌کن کردن این خبائث است.

بخش پنجم: تحولات اجتماعی و بهداشتی در ایران

در کودکی، تهران پر از شپش و بیماری بود. شب‌ها، مادران سر کودکان را می‌گشتند تا رشک و شپش را جدا کنند. آب جوی‌ها، که پر از نجاست بود، در آب‌انبارها جمع می‌شد و مردم از آن می‌نوشیدند. کودکان در مدارس، با لباس‌های کثیف و آستین‌های پر از آب بینی، درس می‌خواندند. اما ایران امروز، با گذشته قابل مقایسه نیست. الحمدلله، پیشرفت‌های بهداشتی و پزشکی، زندگی را دگرگون کرده است. این تحولات، مرا به یاد آیه‌ی وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ (قرآن کریم، سوره قصص، آیه ۵) می‌اندازد: «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین ناتوان شده‌اند منّت نهیم.» این آیه، به نقش تحولات اجتماعی در بهبود کیفیت زندگی اشاره دارد.

با این حال، برخی گمان می‌کنند این پیشرفت‌ها، ما را به جایگاه انبیا رسانده است. من همواره تأکید کرده‌ام که تواضع در علم و عمل، ضروری است. قرآن کریم در سوره اسراء، آیه ۳۷ می‌فرماید: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا، یعنی: «و در زمین با تکبر راه مرو.» این آیه، مرا به یادآوری تواضع در برابر حقیقت واداشته است.

بخش ششم: اخلاص در علم و عبادت

در درس‌گفتارهایم، از داستان مردی گفتم که برای پدر و مادرش نماز خواند، اما چون روغن حیوانی که به عالم داده بود نجس بود، وضویش باطل می‌شد. این داستان، به من آموخت که اخلاص در علم و عبادت، شرط اثربخشی آن‌هاست. اگر علم برای خدا نباشد، به خباثت می‌انجامد و عبادت بدون اخلاص، بی‌ثمر است. این نکته، با آیه‌ی وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (قرآن کریم، سوره بینه، آیه ۵) هم‌خوانی دارد: «و جز این فرمان نیافتند که خدا را با اخلاص در دین پرستش کنند.»

این درس، مرا به تأمل در نقش نیت در آموزش و تربیت واداشت. علم، اگر برای خدا نباشد، نه‌تنها هدایتگر نیست، بلکه می‌تواند به گمراهی منجر شود. این موضوع، در همه ابعاد زندگی، از علم‌آموزی تا عبادت، صادق است.

بخش هفتم: خاطرات کودکی و قرآن‌خوانی

در کودکی، با استادی تمرین قرآن‌خوانی می‌کردم. آن‌قدر تند می‌خواندیم که گاه فکمان درد می‌گرفت. استادم، با شوخی می‌گفت: «اگر سختت است، سه صفحه را ورق بزن و به من برس!» این خاطره، برایم یادآور تلاش و اخلاص در یادگیری بود. در یازده و نیم ساعت، یک ختم کامل قرآن می‌خواندم و این تمرین، مرا به اهمیت استمرار در یادگیری واداشت. این تجربه، با آیه‌ی وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۲) هم‌خوانی دارد: «و از خدا پروا کنید که خدا به شما می‌آموزد.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تجربه‌های زیسته‌ی من در مسیر علم، معنویت و تأمل در تحولات اجتماعی است. از شهادت و بار سنگین آن تا چالش‌های یادگیری علم دینی، از ارزش فلسفه اسلامی تا انحطاط اخلاقی در جوامع جاهلی، و از پیشرفت‌های اجتماعی ایران تا اهمیت اخلاص در علم و عبادت، هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق‌تر حقیقت. این روایت‌ها، دعوتی‌اند به تأمل در پیوند میان معارف دینی و زندگی روزمره، با این امید که خوانندگان را به سوی اصلاح فردی و اجتماعی هدایت کنند. برای پژوهشگران و طالبان علم، این خاطرات فرصتی است برای کاوش در راه‌های تحقق عدالت و تقوا در دنیای معاصر.