متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه 1314)

مقدمه: تأملاتی در نقش عوامل غیرمستقیم در پیروزی انقلاب

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از تاریخ انقلاب اسلامی اشاره کرده‌ام که شاید در نگاه نخست عجیب به نظر آیند. این خاطرات، شرح تفصیلی همان نکاتی است که زمانی به‌صورت گذرا در جلسات درس بیان شده‌اند. آنچه در این بخش از گفتگوهای صمیمی می‌خوانید، نگاهی است عمیق به نقش غیرمستقیم سازمان اطلاعات و امنیت رژیم پهلوی (ساواک) در پیروزی انقلاب اسلامی و روش‌های خلاقانه‌ای که زندانیان سیاسی برای حفظ ارتباط در زندان‌های آن دوران به کار می‌بردند. این تأملات، نه‌تنها از منظر تاریخی، بلکه از دیدگاه جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و حتی الهیاتی، لایه‌های پنهان این برهه حساس از تاریخ ایران را می‌کاود. با من همراه شوید تا در این روایت، به لحظه‌هایی از گذشته سفر کنیم که چگونه نادانی دشمنان، به مشیت الهی، راه را برای پیروزی حق هموار کرد.

بخش اول: زبان رمز و ارتباط در سایه سرکوب

رمزهای اطلاعاتی: از شاهین به عقاب

در آن روزها، ماموران سازمان‌های اطلاعاتی از زبانی خاص برای ارتباط با یکدیگر استفاده می‌کردند. مثلاً می‌گفتند: «از شاهین به عقاب» یا «از عقاب به شاهین». این اصطلاحات، رمزی بود برای مخفی نگه داشتن هویت افراد. مثلاً «عقاب» می‌توانست اشاره به یکی از همکاران باشد و «شاهین» به دیگری. گاه نامی آشنا به کار می‌بردند و گاه نامی ناآشنا، تا دشمنان نتوانند به‌راحتی پیام را رمزگشایی کنند. خودی‌ها، که به این زبان عادت داشتند، به‌سرعت معنا را درمی‌یافتند، اما برای بیگانگان، این کلمات جز ابهامی بی‌فایده نبود. این روش، که در علوم اطلاعاتی به رمزنگاری ارتباطی شهرت دارد، از دسترسی دشمن به اطلاعات حساس جلوگیری می‌کرد یا دست‌کم، فهم آن را به تأخیر می‌انداخت.

ارتباط غیرکلامی در زندان‌ها

در زندان‌های رژیم پهلوی، جایی که سکوت اجباری بر فضا حاکم بود، زندانیان راه‌هایی خلاقانه برای انتقال پیام پیدا کرده بودند. گاه هیچ کلامی ردوبدل نمی‌شد. زندانیان با کوبیدن سنگ به دیوار سلول‌ها، پیام‌هایشان را منتقل می‌کردند. هر ضربه، معنایی خاص داشت. مثلاً دو ضربه به دیوار، هشداری بود که زندانی در خطر اعدام قرار دارد. چهار ضربه، نوید آزادی می‌داد و نشانه‌ای بود که حال زندانی خوب است، یا به قول خودشان، «شارژ» است. گاه نیز فریاد «الله اکبر» در سلول‌ها طنین‌انداز می‌شد، که پیامی خاص و نمادی از مقاومت و اتحاد بود. این صداها، جایگزین کلام شده بودند و نشان می‌دادند که حتی در سخت‌ترین شرایط، روح مقاومت زنده است.

قرآن کریم: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ۖ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (آل عمران: ۵۴)
آنان مکر ورزیدند و خدا مکر کرد، و خدا بهترین مکرکنندگان است.

بخش دوم: نقش پارادوکسیکال ساواک در انقلاب

ساواک: دشمن نادان، مربی ناخواسته

شاید عجیب به نظر آید، اما در درس‌گفتارهایم بارها گفته‌ام: یکی از ارکان پیروزی انقلاب، سازمان ساواک بود. این سخن، نه از سر شوخی، بلکه از عمق تأملاتم در تاریخ و جامعه‌شناسی برمی‌آید. ساواک، که قرار بود ابزار سرکوب رژیم پهلوی باشد، به شکلی ناخواسته، به تربیت نیروهای انقلابی کمک کرد. مردم در آن زمان، از دین و انقلاب آگاهی چندانی نداشتند. بسیاری حتی نام عالمان دینی برجسته را نمی‌شناختند. شهربانی‌ها و پاسبان‌ها، که وظیفه تأمین امنیت داشتند، کمتر با مردم درگیر می‌شدند. اما ساواک، با رویکردی متفاوت، وارد میدان شد.

ساواک، نهادی بود که نه ایرانیان آن را تأسیس کردند، بلکه ریشه در آموزش‌ها و برنامه‌های خارجی، به‌ویژه از آمریکا و اسرائیل، داشت. ماموران اولیه‌اش، به قول خودمان، گروهی ناکارآمد و فاقد صلاحیت بودند که با آموزش خارجی، سازمان‌یافته شدند. اما این سازمان‌یافتگی، با نادانی و ناآگاهی از روان‌شناسی مردم ایران همراه بود. ساواکی‌ها گاه بی‌جهت به سراغ مردم عادی می‌رفتند. مثلاً صاحب بقالی را به اتهام داشتن اعلامیه دستگیر می‌کردند و مورد ضرب و شتم قرار می‌دادند، در حالی که آن بقال بیچاره حتی نمی‌دانست اعلامیه چیست. این رفتار، به جای سرکوب، کنجکاوی و آگاهی را در مردم بیدار کرد. حساسیت بیش از حد ساواک، خود به عاملی برای ترغیب مردم به فعالیت‌های انقلابی تبدیل شد.

دشمن‌پروری ساواک

بارها در درس‌گفتارهایم گفته‌ام: ساواک با عملکردش، دشمن‌پروری کرد. وقتی ماموران ساواک فردی را بی‌جهت دستگیر و کتک می‌زدند، نه‌تنها او را انقلابی می‌کردند، بلکه خانواده‌اش را نیز به سوی انقلاب سوق می‌دادند. فرزندان، وقتی پدرانشان را زخمی و کتک‌خورده می‌دیدند، خشمگین می‌شدند و به مبارزه ترغیب می‌گشتند. حتی دختران و پسرانی که تا پیش از آن به انقلاب فکر نمی‌کردند، با دیدن این ظلم‌ها، آتش مبارزه در دلشان شعله‌ور می‌شد. این پدیده، از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، نمونه‌ای روشن از «تولید مقاومت» است. سرکوب نادرست، به جای خاموشی، به تقویت هویت مقاومتی منجر می‌شود.

ناسازگاری ساواک با روان‌شناسی ایرانی

ساواک، گویی ایران را با کشورهای دیگر، مانند آمریکا یا ویتنام، اشتباه گرفته بود. روش‌های سرکوبشان، که از مدل‌های خارجی الگوبرداری شده بود، با فرهنگ و روان‌شناسی مردم ایران سازگار نبود. مثل این بود که گوشی موبایلی به کشور وارد شود که با سیستم‌های محلی هماهنگی ندارد و کارایی‌اش محدود است. ساواکی‌ها، با نادانی و ناآگاهی از روحیات مردم، سیستمی غلط را پیاده کردند. آن‌ها نمی‌دانستند که ایرانیان، با ریشه‌های عمیق دینی و فرهنگی، در برابر ظلم، نه‌تنها تسلیم نمی‌شوند، بلکه مقاوم‌تر می‌گردند. این ناسازگاری، به جای کنترل، به گسترش انقلاب کمک کرد.

بخش سوم: مشیت الهی و خیر نهفته در نادانی دشمن

در درس‌گفتارهایم بارها به این نکته اشاره کرده‌ام که خداوند، گاه از نادانی دشمنان، برای پیروزی حق بهره می‌گیرد. ساواک، با تمام ظلم و سرکوبش، به مشیت الهی، ابزاری شد برای بیداری مردم. وقتی خداوند اراده کند که دینش را یاری رساند، دشمنان را از میان نادانان قرار می‌دهد. ساواک، با ناکارآمدی و خشونتش، ناخواسته به تربیت انقلابیون کمک کرد. ضرب و شتم، خود به خود آگاهی می‌آورد. مردمی که تا پیش از آن از انقلاب و دین بی‌خبر بودند، با این ظلم‌ها، به سوی مبارزه کشیده شدند.

الحمدلله، خداوند خیر را نصیب مردم کرد و انقلاب گسترش یافت. هرچند بسیاری در این راه شهید شدند، معلول گشتند یا مورد آزار قرار گرفتند، اما مشیت الهی، از دل این سختی‌ها، پیروزی را بیرون آورد. این نگاه، که از منظر الهیاتی و جامعه‌شناختی قابل بررسی است، نشان می‌دهد چگونه نادانی دشمن، به خیر الهی منجر می‌شود.

قرآن کریم: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ۖ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (آل عمران: ۵۴)
آنان مکر ورزیدند و خدا مکر کرد، و خدا بهترین مکرکنندگان است.

جمع‌بندی: درسی از تاریخ برای امروز

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، روایتی است از لحظه‌هایی که تاریخ ایران را دگرگون کرد. ساواک، که قرار بود حافظ رژیم پهلوی باشد، با نادانی و سرکوب نادرستش، به عاملی برای بیداری و اتحاد مردم تبدیل شد. روش‌های خلاقانه زندانیان، از کوبیدن سنگ به دیوار تا فریاد «الله اکبر»، نشان‌دهنده روح مقاومتی است که در سخت‌ترین شرایط نیز خاموش نشد. این خاطرات، نه‌تنها شرح گذشته‌اند، بلکه درسی‌اند برای امروز: اینکه چگونه مشیت الهی، حتی از نادانی دشمنان، راهی برای پیروزی حق می‌گشاید. امیدوارم این روایت، شما را به تأمل در عمق این تاریخ پرفرازونشیب وادارد.