متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۳۳۱

مقدمه: تأملاتی در حکمت نظام احسن

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از فرهنگ‌هایی به میان آمد که گاه انسان را از مسیر تلاش و عمل بازمی‌دارند و به سوی توقعات بی‌حساب سوق می‌دهند. این تأملات، که ریشه در سال‌ها تدریس و تعمق در حکمت الهی و نظام احسن دارد، مرا به بازخوانی برخی خاطرات و داستان‌هایی واداشت که از خلال آن‌ها می‌توان به عمق مسائل اجتماعی و عرفانی راه یافت. آنچه در این گفتگوها می‌خوانید، نه‌تنها شرحی از این تأملات است، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در باورها و رفتارهایی که زندگی ما را شکل می‌دهند.

بخش اول: حکایت دعا زیر ناودان مکه

روزی از شخصی شنیدم که با حسرتی عمیق از تلاش‌های بسیارش برای یافتن همسری شایسته سخن گفت. او از ناکامی‌هایش گلایه داشت و در نهایت، تصمیم گرفت به مکه سفر کند و زیر ناودان کعبه دعا کند. با صداقتی که در کلامش موج می‌زد، گفت: «خدایا، در این مکان مقدس شرم نمی‌کنی؟ همسری شایسته نصیبم کن.» و به‌راستی دعایش مستجاب شد و همسری نیکو یافت. اما آنچه مرا به فکر فرو برد، نتیجه‌گیری او بود که گفت: «پس مردم باید کار و تلاش را رها کنند و زیر ناودان مکه دعا کنند تا به خواسته‌هایشان برسند.»

این سخن، هرچند از سر سادگی و ایمان بود، مرا به تأمل واداشت. آیا دعا می‌تواند جایگزین تلاش شود؟ آیا نظام حکیمانه آفرینش چنین اجازه‌ای می‌دهد؟ این حکایت، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده باشد، مرا به نقد فرهنگی رهنمون ساخت که گاه انسان را به امیدهای کاذب و ترک عمل سوق می‌دهد.

بخش دوم: نقد فرهنگ کاذب و عقب‌ماندگی

این فرهنگ که انسان را به ترک تلاش و تکیه بر دعا یا شانس دعوت می‌کند، از نظر من ریشه بسیاری از مشکلات جوامع ماست. در درس‌گفتارهایم بارها تأکید کرده‌ام که چنین فرهنگی با نظام احسن، که نظامی مبتنی بر حکمت و نظم است، سازگار نیست. این باور که می‌توان بدون کار و تلاش به همه خواسته‌ها رسید، نوعی امید کاذب است که انسان را از مسیر عقلانیت دور می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ (رعد: ۱۱)؛ یعنی خداوند حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا زمانی که خودشان حالشان را تغییر دهند.

این آیه، که در قلب درس‌گفتارهایم جای دارد، به روشنی نشان می‌دهد که تغییر و پیشرفت، وابسته به عمل و تلاش است. فرهنگی که انسان را به انتظار معجزه یا شانس وامی‌دارد، نه‌تنها با این حکمت الهی ناسازگار است، بلکه به عقب‌ماندگی جوامع اسلامی دامن می‌زند. در بحث‌هایم، این فرهنگ را «گتره‌ای» خواندم؛ فرهنگی بی‌حساب و کتاب که انسان را به توقعات بی‌جا سوق می‌دهد.

بخش سوم: قاعده عَلی الید و سوءاستفاده از آن

در یکی از درس‌گفتارهایم، به قاعده فقهی «عَلی الید» پرداختم. این قاعده، که مالکیت ظاهری را تأیید می‌کند، در امور متعارف کاربرد دارد. مثلاً اگر از کسی بپرسیم: «این لباس را چگونه به دست آورده‌ای؟» او مجبور نیست پاسخ دهد، زیرا قاعده عَلی الید مالکیت او را در این مورد متعارف تأیید می‌کند. اما اگر کسی پنج کیلو طلا در اختیار داشته باشد، این قاعده به تنهایی کافی نیست، زیرا مالکیت چنین اموال کلانی نیازمند اثبات مشروعیت است.

گاه دیده‌ام که برخی از این قاعده سوءاستفاده می‌کنند و ادعا می‌کنند هر قانونی در دست آن‌هاست. در درس‌گفتارهایم گفتم: «شاید او قاعده را دزدیده باشد!» این سخن، کنایه‌ای بود به کسانی که بدون دلیل و مدرک، ادعای مالکیت یا حقانیت می‌کنند. عقل سلیم، قاعده عَلی الید را در امور متعارف می‌پذیرد، اما در موارد غیرمتعارف، مانند مالکیت بیست کیلو طلا توسط کسی که طلافروش نیست، هشدار می‌دهد که باید منشأ آن بررسی شود.

مثال دیگری که به ذهنم می‌آید، کودکی است که هزار تومان در دست دارد. عقل به من هشدار می‌دهد که بپرسم: «این پول را از کجا آورده‌ای؟» پاسخ‌ها ممکن است گوناگون باشد: «زیارت عاشورا خواندم»، «ارث برده‌ام»، یا حتی «دزدیده‌ام». این تنوع پاسخ‌ها نشان می‌دهد که قاعده عَلی الید، تنها در چارچوب عقل و شرع معتبر است و نمی‌توان آن را بی‌حساب به کار برد.

بخش چهارم: فلسفه و اصلاح فرهنگ اجتماعی

در درس‌گفتارهایم، بارها به اهمیت علم فلسفه پرداختم. فلسفه، ابزاری است برای ارزیابی معقول بودن رفتار انسان. وقتی کسی نظام آفرینش را احسن نمی‌داند، به سبک زندگی «مفت‌خواهی» روی می‌آورد؛ سبکی که در آن انسان بدون تلاش، انتظار بهره‌مندی دارد. در حدیثی آمده است: «ملعون من القى كله على الناس»؛ یعنی ملعون است کسی که بار خود را بر دوش دیگران می‌گذارد. این حدیث، که در قلب تعالیمم جای دارد، به مسئولیت‌پذیری فردی تأکید می‌کند.

قرآن کریم نیز می‌فرماید: كُلُوا وَاشْرَبُوا مِمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (طور: ۱۹)؛ یعنی بخورید و بیاشامید به پاداش آنچه انجام می‌دادید. این آیه، رابطه مستقیم بین عمل و نتیجه را نشان می‌دهد. اگر کسی باور داشته باشد که نظام آفرینش احسن است، باید کار و تلاش کند و امیدوار باشد. بهشت و جهنم نیز بر همین اساس تعیین می‌شوند. گفته‌اند: «بهشت را به بها می‌دهند، نه به بهانه.» اما من می‌گویم که بهانه نیز گاه وزنی دارد، اگر با حکمت و نظم الهی سازگار باشد.

بخش پنجم: نقد توقعات کاذب و فرهنگ قرعه‌کشی

در درس‌گفتارهایم، از فرهنگ قرعه‌کشی و توقعات کاذب انتقاد کردم. امروز، مردم گاه انتظار دارند با شانس و اقبال، یک‌شبه ثروتمند شوند. در گذشته، بلیت‌های بخت‌آزمایی از نظر شرعی اشکال داشت، اما امروز انواع جدیدی از این پدیده رواج یافته است. این فرهنگ، که مردم را به امیدهای واهی سوق می‌دهد، با نظام احسن ناسازگار است. گفتم: «اگر کسی با پنج هزار تومان انتظار داشته باشد خانه یا خودرو ببرد، بهتر است همان پول را در کاسبی به کار گیرد و درآمدی کسب کند.»

این توقعات، ریشه در عدم باور به نظام احسن دارد. در نظام بانکی نیز دیده‌ام که مردم به جای سرمایه‌گذاری در کار مولد، پولشان را به بانک می‌سپارند تا سود دریافت کنند. این رویکرد، انسان را به تن‌پروری سوق می‌دهد. بانک‌دار سودش را تضمین می‌کند، اما مشتری ممکن است ورشکست شود و خانه‌اش را از دست بدهد. این نظام، که مبتنی بر سود بدون تلاش است، با حکمت الهی سازگار نیست.

بخش ششم: نقد کرامات گتره‌ای در عرفان

در درس‌گفتارهایم، از برخی ادعاهای عرفانی انتقاد کردم. گاه شنیده‌ام که عارفی ادعا می‌کند جبرئیل و میکائیل بر او نازل شده‌اند یا مس را به طلا تبدیل کرده است. این ادعاها، که گاه بی‌حساب و کتاب‌اند، با عرفان حقیقی سازگار نیستند. کرامات عارفان حقیقی، دارای وزن و ریشه است و نتیجه سلوک معنوی است. همه انسان‌ها بالقوه توانایی چنین کراماتی را دارند، اما نه به‌صورت گتره‌ای و بدون حساب.

مثال دیگر، تصور برخی زائران است که گمان می‌کنند امام رضا (ع) همیشه به آن‌ها عنایت دارند. گفتم: «گاه در حرم مطهر، کسی حضور ندارد.» عنایت امام، به آمادگی معنوی زائر بستگی دارد. شناخت امام با چراغ و لامپ حرم ممکن نیست؛ معرفتی باطنی لازم است. این نکته را با تمثیلی بیان کردم: در گذشته، برای بزرگداشت پهلوانی، نوچه‌هایی او را همراهی می‌کردند تا قدرت او را نشان دهند. در عرفان نیز، شرایط معنوی و مریدان، جایگاه عارف را تثبیت می‌کنند.

جمع‌بندی: دعوت به حکمت و عمل

این گفتگوها، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، دعوتی است به تأمل در نظام احسن و اصلاح فرهنگ اجتماعی و عرفانی. بارها تأکید کردم که نظام آفرینش، مبتنی بر حکمت و نظم است. دعا بدون تلاش، توقعات کاذب، و کرامات بی‌حساب، همگی از این حکمت دورند. فلسفه، به ما کمک می‌کند تا رفتارمان را با عقلانیت بسنجیم و به سوی عملی سوق یابیم که با نظام احسن سازگار باشد. این خاطرات، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در باورها و رفتارهایمان، تا با تلاش و حکمت، به سوی زندگی‌ای متعالی‌تر گام برداریم.