متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه (1332)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به حکایاتی اشاره می‌کردم که هر یک، دریچه‌ای به سوی تأمل در حکمت الهی و نظام احسن بود. این حکایات، که گاه به‌صورت گذرا در میان سخنانم بیان می‌شدند، نه‌تنها برای تبیین معارف دینی و عرفانی، بلکه برای نشان‌دادن عمق ارتباط انسان با حقیقت آفرینش به کار می‌رفتند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم این خاطرات و تأملات را با شما به اشتراک بگذارم تا شاید نوری بر مسیر معرفت و سلوک بتاباند. آنچه در این بخش می‌آید، روایتی است از حکایتی که در آن، حکمت نظری و عملی، فرهنگ کاذب، و باور به نظام احسن را با تمثیلی از شیخ بها و لحاف‌دوز بررسی کرده‌ام. این حکایت، که در یکی از جلسات درس‌گفتارم به آن اشاره‌ای گذرا داشتم، اکنون به‌صورت تفصیلی بازگو می‌شود تا ابعاد عمیق آن برای شما روشن گردد.

بخش اول: حکایت شیخ بها و لحاف‌دوز

روزی در جمع شاگردان، حکایتی را بازگو کردم که هم طنزآمیز بود و هم عبرت‌آموز. حکایت از این قرار بود که شیخ بها و لحاف‌دوزی به دربار شاه دعوت شدند. شاه، که از دانش و حکمت شیخ بها آگاه بود، پرسش‌هایی را مطرح کرد تا دانایی او را بیازماید. اما در این میان، لحاف‌دوز، که از نظر ظاهر و محاسن به شیخ بها شباهت داشت، به جای او پاسخ می‌داد. پاسخ‌هایش، هرچند گاه به مذاق شاه خوش می‌آمد، اما از عمق و حکمت شیخ بها به دور بود. شاه، که در پی تمییز حقیقت از ظاهر بود، سرانجام پرسشی طرح کرد تا این دو را از یکدیگر بازشناسد. روزی در مسیری از کنار چند هکتار زمین خالی گذر می‌کردند. شاه پرسید: «این زمین به چه کار می‌آید؟» شیخ بها، با نگاه حکیمانه‌اش، پاسخ داد: «این زمین برای ساخت حوزه علمیه مناسب است، جایی که معرفت و علم در آن شکوفا شود.» اما لحاف‌دوز، که ذهنش به حرفه‌اش گره خورده بود، گفت: «این زمین برای کاشت پنبه خوب است، تا لحاف‌های نرم و گرم بسازیم.» شاه با این پاسخ، دریافت که لحاف‌دوز، هرچند در ظاهر شبیه شیخ بهاست، اما در باطن، از حکمت و بینش او بی‌بهره است.

وقتی شاه از لحاف‌دوز پرسید که چگونه به دربار راه یافته، او با صراحت گفت: «مرا به قصر راه نمی‌دادند، اما چون از نظر محاسن به شیخ بها شبیه بودم، خود را نوکر او معرفی کردم و وارد شدم.» این اعتراف، پرده از حقیقتی تلخ برمی‌دارد: بسیاری در جامعه، با تکیه بر ظواهر و بدون اصالت، در پی کسب جایگاه‌اند. این رفتار، نشانه‌ای از فرهنگ کاذب است که در آن، وزان و اعتبار عقلانی و شرعی غایب است.

بخش دوم: نظام احسن و حکمت نظری و عملی

در ادامه این حکایت، سخن را به نظام احسن کشاندم. نظام احسن، نظامی است که در آن همه‌چیز بر پایه حکمت و نظم الهی بنا شده است. در این نظام، نمی‌توان چیزی را به نام چیز دیگر معرفی کرد. انسان به اندازه تلاش و زحمتش توقع دارد، نه بیشتر. این اصل، هم در حکمت نظری و هم در حکمت عملی جاری است. حکمت نظری، باور به این نظام است؛ اینکه جهان بر پایه عدل و حکمت آفریده شده و هر عملی، نتیجه‌ای متناسب با خود دارد. اما حکمت عملی، آنجاست که باید رفتار و توقعاتمان را با این نظام هماهنگ کنیم. اگر کسی به نظام احسن باور دارد، اما در عمل، توقعات بی‌مورد و بدون حساب دارد، در حقیقت از این نظام فاصله گرفته است.

در درس‌گفتارم، به آیه‌ای از وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ (قرآن کریم، سوره نجم، آیه ۳۹) اشاره کردم که می‌فرماید: «برای انسان جز آنچه کوشیده نیست.» این آیه، به روشنی نشان می‌دهد که در نظام احسن، پاداش و نتیجه، تابع تلاش و عمل صالح است. امدادهای غیبی نیز، که واقعی و مؤثرند، دارای ملاك و حساب‌اند. نمی‌توان انتظار داشت که بدون آمادگی معنوی و تلاش، امداد غیبی نصیب انسان شود. گاه یک لحظه غفلت یا خلجان ذهنی، انسان را از نظر عرفانی صد سال از مقصد دور می‌کند. اینجاست که حساب‌وکتاب نظام احسن خود را نشان می‌دهد.

بخش سوم: نقد فرهنگ کاذب و توقعات بی‌مورد

در آن جلسه، سخن را به نقد فرهنگ کاذب بردم. در جامعه ما، گاه شاهدیم که برخی به جای تلاش و کار، به دنبال بخت و اقبال‌اند. به جای کوشش برای کسب معرفت و پیشرفت، در پی قرعه‌کشی‌ها و امیدهای واهی‌اند. این فرهنگ، که من آن را فرهنگ «گتره» می‌نامم، با نظام احسن سازگار نیست. مثالی زدم: برخی بانک‌ها با وعده‌های فریبنده، مانند اهدای خانه‌ها و ماشین‌های لوکس، مردم را به توقعات بی‌مورد سوق می‌دهند. اما این وعده‌ها، یا دروغ‌اند یا اگر راست باشند، از سودهای کلان و ناعادلانه‌ای سرچشمه می‌گیرند. این فرهنگ، ریشه در عدم باور به نظام احسن دارد. مردمی که به جای کلنگ‌زدن و تلاش، منتظرند گنجی از زیر خاک بیرون آید، گرفتار این فرهنگ کاذب‌اند.

در ادامه، به حدیثی اشاره کردم که می‌فرماید: «ملعون من القى كله على الناس»؛ یعنی ملعون است کسی که بار خود را بر دوش دیگران می‌اندازد. این حدیث، به روشنی بر مسئولیت‌پذیری فردی تأکید دارد. انسان باید با تلاش خود، نیازهایش را تأمین کند، نه اینکه به امید لطف بی‌حساب دیگران یا حتی خداوند باشد. حتی لطف الهی نیز بی‌حساب نیست. به آیه كُلُوا وَاشْرَبُوا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (قرآن کریم، سوره طور، آیه ۱۹) استناد کردم که می‌فرماید: «بخورید و بیاشامید به [پاداش] آنچه انجام می‌دادید.» این آیه، رابطه مستقیم بین عمل و نتیجه را نشان می‌دهد.

بخش چهارم: توقعات الهی و حکمت هدایت

در آن درس‌گفتار، به توقعات خداوند از انسان و حتی از پیامبرش اشاره کردم. خداوند، حتی از پیامبرش توقعاتی بدون حساب ندارد. به آیه إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ (قرآن کریم، سوره قصص، آیه ۵۶) اشاره کردم که می‌فرماید: «تو کسی را که دوست داری هدایت نمی‌کنی، لیکن خدا هر که را بخواهد هدایت می‌کند.» این آیه، نشان می‌دهد که هدایت، دارای ملاك و حکمت است و حتی پیامبر نیز نمی‌تواند فراتر از این حکمت عمل کند. همچنین به آیه لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ (قرآن کریم، سوره کهف، آیه ۶) استناد کردم که می‌فرماید: «شاید اگر به این سخن ایمان نیاورند، تو جان خود را از شدت اندوه در پی‌شان تباه کنی.» این آیه، پیامبر را دعوت می‌کند که به اندازه توانش تلاش کند و خود را بیش از حد به زحمت نیاندازد.

این آیات، به ما می‌آموزند که هدف خداوند، هدایت و راهنمایی است، اما این هدایت، دارای حد و حساب است. انسان باید با تلاش و آمادگی معنوی، خود را در مسیر این هدایت قرار دهد. شفاعت نیز، که گاه به اشتباه گتره‌ای پنداشته می‌شود، دارای وزان و زمینه است. حتی گناهان کبیره، تنها با آمادگی معنوی و حکمت الهی مشمول شفاعت می‌شوند.

بخش پنجم: ریشه مشکلات اجتماعی در فرهنگ نادرست

در آن جلسه، سخن را به ریشه مشکلات اجتماعی کشاندم. دزدی، توقعات بی‌مورد، و شغل‌های کاذب، همه نتیجه فرهنگ فکری نادرستی است که باور به نظام احسن را نادیده می‌گیرد. مثالی زدم: برخی به جای درس‌خواندن و تلاش برای کسب مهارت، در پی خرید مدرک یا گواهینامه‌اند. این فرهنگ، که در آن افراد به دنبال «قلم» و شانس‌اند، با حکمت الهی سازگار نیست. فلسفه، ابزاری است برای سنجش عقلانیت رفتارها. وقتی انسان معقول نباشد و به جای تلاش، به دنبال مفت‌خواهی باشد، از نظام احسن فاصله می‌گیرد.

در آن درس‌گفتار، از فرهنگ تن‌پروری و امیدهای کاذب انتقاد کردم. برخی گمان می‌کنند با خواندن زیارت عاشورا یا رفتن به زیارت، بدون تلاش و عمل صالح، مشکلاتشان حل می‌شود. اما این باور، با نظام احسن سازگار نیست. توکل و زیارت، زمانی ارزشمندند که با کار و تلاش همراه باشند. نظام احسن، نظامی است که در آن، بهشت و جهنم نیز به بهانه داده نمی‌شوند، بلکه نتیجه اعمال حساب‌شده‌اند.

جمع‌بندی

در پایان آن جلسه، شاگردان را به تأمل در نظام احسن دعوت کردم. این حکایت شیخ بها و لحاف‌دوز، که در درس‌گفتارم به‌صورت گذرا بیان شد، درس‌های عمیقی برای ما دارد. این حکایت، ما را به بازنگری در فرهنگ و رفتارمان دعوت می‌کند. نظام احسن، نظامی است که در آن، هر چیز در جای خود قرار دارد و نتایج، متناسب با تلاش و اصالت رفتارند. فرهنگ کاذب، با توقعات بی‌مورد و امیدهای واهی، ما را از این نظام دور می‌کند. آیات قرآن و احادیث، به ما می‌آموزند که حتی لطف و هدایت الهی، دارای حساب و حکمت است. اگر بخواهیم در مسیر معرفت و سلوک الهی گام برداریم، باید رفتار و توقعاتمان را با این نظام هماهنگ کنیم. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به سوی تأمل در حکمت الهی و اصلاح فرهنگ اجتماعی، تا با تلاش و امید، به حقیقت نظام احسن نزدیک شویم.