متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (1336)

مقدمه

سال‌ها پیش، در جریان درس‌گفتارهایم، سخن از چیستی انسان و جایگاه او در نظام هستی به میان آمد. این گفتارها، که گاه به‌صورت گذرا در جلساتم بیان شده‌اند، ریشه در تأملات عمیق معرفتی، فلسفی و عرفانی‌ام دارند. آنچه در این مجموعه، تحت عنوان «گفتگوهای صمیمی»، پیش روی شماست، تلاشی است برای بازگو کردن تجربه‌ها، خاطرات و دیدگاه‌هایم درباره انسان، فلسفه، نظام احسن و مسائل اجتماعی که در بستر زندگی‌ام شکل گرفته‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق دانش و تعهد معنوی‌ام به حقیقت‌جویی هستند، بلکه تلاشی‌اند برای پیوند زدن معرفت نظری با تجربه‌های زیسته. از کوچه‌های تنگ تهران تا تأملات عمیق در باب وجود، هر خاطره و اندیشه‌ای که در این کتاب می‌خوانید، بخشی از مسیر سلوک فکری و معنوی من است.

بخش اول: انسان، حیوان ناطق یا موجودی در پی حقیقت؟

سال‌ها پیش، هنگامی که در کوچه‌های تنگ و باریک تهران کودکی می‌کردم، زندگی رنگ و بوی دیگری داشت. شن و ماسه را با چهارپایان حمل می‌کردند و خانه‌ها اغلب با پله‌های بلند ساخته می‌شدند؛ گاه هفت یا هشت پله که ورود به خانه را به تجربه‌ای محتاطانه بدل می‌کرد. مردم، پیش از آنکه از این پله‌ها پایین آیند، لحظه‌ای درنگ می‌کردند. گویی غریزه‌شان به آن‌ها هشدار می‌داد که خطر در کمین است. این درنگ، نشانه‌ای از درک عمیق انسان از خطر بود، اما نه به‌صورت کلی و انتزاعی، بلکه به شکلی ملموس و جزئی.

فیلسوفان، انسان را «حیوان ناطق» نامیده‌اند و ناطقیت را به درک کلیات نسبت داده‌اند. اما همیشه این پرسش در ذهنم بود: ناطقیت چیست؟ آیا صرفاً توانایی سخن گفتن است یا چیزی فراتر از آن؟ به نظرم، تعریف ناطقیت در فلسفه سنتی، گنگ و نارسا مانده است. فیلسوفان می‌گویند انسان خطر را با «الف و لام» می‌شناسد؛ یعنی به‌صورت کلی و مفهومی. اما حیوانات نیز خطر را درک می‌کنند، بدون آنکه به الف و لام نیازی داشته باشند. در همان کوچه‌های تهران، وقتی به کسی هشدار می‌دادیم که «الخطر! الخطر!»، اثری نداشت. او خطر را نه به‌صورت مفهوم کلی، بلکه به‌صورت جزئی و عینی درمی‌یافت. این تجربه به من آموخت که درک انسان، درکی واحد است؛ نه کلی و نه جزئی، بلکه ترکیبی یکپارچه از هر دو.

ذهن انسان، برخلاف آنچه در فلسفه گفته می‌شود، پر از جزئیات است. هر آنچه به ذهن ما می‌رسد، ابتدا جزئی است و سپس در ذهن به کلی بدل می‌شود. اما حقیقت این است که عالم هستی، سراسر جزئی است. حتی حق‌تعالی نیز در ظهوراتش جزئی است، زیرا نظام هستی، نظامی ظهوری و وجودی است. اگر مفاهیمی چون ماهیت و نوع را کنار بگذاریم، فلسفه‌ای نو و عاری از پیرایه‌ها خواهیم یافت؛ فلسفه‌ای که نظام احسن را به‌مثابه نظامی اعتدالی، جدی و وجودی معرفی می‌کند. در این نظام، تفاوت موجودات نه به ماهیت آن‌ها، بلکه به مراتب وجودی‌شان وابسته است.

بخش دوم: نقدی بر فرهنگ وابستگی و توقعات کاذب

روزگاری که در پی تأمل درباره نظام اجتماعی بودم، به این نکته رسیدم که فرهنگ ما گرفتار روحیه‌ای است که من آن را «کدخداپروری» می‌نامم. این روحیه، ریشه در باور به ارباب و رعیت دارد؛ گویی همیشه در پی پشتوانه‌ای خارجی هستیم که کارها را برایمان انجام دهد. این نگاه، حتی در مسائل روزمره زندگی نیز رخنه کرده است. مردم می‌گویند: «یک آب باریکه هم باشد، بس است!» منظورشان شغلی ثابت است که خیالشان را راحت کند، حتی اگر درآمدی اندک داشته باشد. این ترس از ناپایداری و جستجوی پشتوانه، ریشه در همان روحیه سلطنتی دارد که ما را به دنبال «شاه» یا «کدخدا» می‌کشاند.

این روحیه، در نظام اقتصادی نیز خود را نشان می‌دهد. طلبه‌ای را که برای دریافت وام به من مراجعه کرد. او هشتصد تومان وام می‌خواست، اما بانک از او یک میلیون و دویست و پنجاه تومان مطالبه می‌کرد، آن هم با سودهای کلان و تضامین سنگین. به او گفتم: این ظلم است و حرام. به جای این کار، چیزی بفروش و با دسترنج خود زندگی کن. هرچه بفروشی، صرفه‌اش بیش از این سودهای ظالمانه است. این نظام بانکی، که خون مردم را می‌مکد، با نظام احسن سازگار نیست. نظامی که من از آن سخن می‌گویم، نظامی است که در آن کار مولد ارزش دارد و انسان به خوداتکایی می‌رسد.

این روحیه وابستگی، در نگاهمان به دولت نیز دیده می‌شود. مردم مدام می‌گویند: «دولت چرا این کار را نمی‌کند؟» گویی دولت موجودی جدای از ملت است. در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: دولت، خودِ ملت است. اگر کاری روی زمین مانده، خودمان باید آستین بالا بزنیم. این انتظار که دولت ما را «باد بزند» و کارمان را انجام دهد، نشانه‌ای از همان فرهنگ کاذب است که باید اصلاح شود.

بخش سوم: تأملات قرآنی و تربیت معنوی

یکی از فرزندانم، در سال‌های پیش‌دبستانی، با زبانی کودکانه آیه‌ای از قرآن کریم را زمزمه می‌کرد: قَالَ تَقْ تَعَالَى: كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا (قرآن کریم، اعراف: ۳۱). او به جای «حق‌تعالی»، می‌گفت «تق‌تعالی». این سادگی و پاکی کودکانه، مرا به تأمل واداشت. این آیه، که می‌فرماید: «بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید»، درس بزرگی از نظام احسن به ما می‌دهد. نظامی که در آن تعادل، اصل است و اسراف، راه را بر حکمت الهی می‌بندد.

این خاطره، مرا به یاد اهمیت تربیت دینی در سنین کودکی انداخت. فهم ساده اما عمیق کودکان از مفاهیم الهی، نشان‌دهنده ظرفیت عظیم روح انسانی است. این آیه، که در قلب یک کودک جای گرفته بود، به من آموخت که نظام احسن، نظامی است که در آن هر موجودی، از کودک تا بزرگسال، می‌تواند با حقیقت پیوند یابد. این پیوند، نه با مفاهیم پیچیده فلسفی، بلکه با زبانی ساده و وجودی برقرار می‌شود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که ریشه در درس‌گفتارهایم دارند، تلاشی‌اند برای بازنمایی تأملاتم درباره انسان، نظام هستی و مسائل اجتماعی. از کوچه‌های تنگ تهران تا نقد تعریف فلسفی انسان به‌عنوان حیوان ناطق، از تأمل در نظام احسن تا نقد فرهنگ کاذب وابستگی، هر بخش از این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در حقیقت وجود و جایگاه انسان در آن. نظام احسن، که نظامی ظهوری، وجودی و اعتدالی است، راهنمایی است برای زیستن در هماهنگی با حکمت الهی. تجربه‌های زیسته‌ام، از کودکی تا بزرگسالی، نشان می‌دهند که حقیقت، در جزئیات زندگی نهفته است و درک انسان، درکی یکپارچه از این جزئیات است. امیدوارم این روایت‌ها، خواننده را به سوی تأمل در معنای زندگی و پیوند با حقیقت سوق دهد.