متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1337

مقدمه

سال‌ها پیش، در جریان درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از زندگی‌ام را با شاگردان در میان می‌گذاشتم. این خاطرات، که گاه گذرا و کوتاه در خلال بحث‌های علمی و معرفتی بیان می‌شدند، بازتابی از تجربه‌های زیسته‌ای هستند که مرا به تأمل در نظام هستی و جایگاه انسان در برابر حق واداشته‌اند. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، کوشیده‌ام این خاطرات را با همان صمیمیت و صداقتی که در لحظه وقوعشان تجربه کرده‌ام، با شما در میان بگذارم. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی فهمی عمیق‌تر از وابستگی موجودات به حق، حکمت الهی، و استقامت در برابر سختی‌ها. این خاطرات نه‌تنها شرح لحظات زندگی من‌اند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در معانی بلند عرفانی، فقهی و علمی که در نظام احسن الهی نهفته است.

بخش اول: ضعف ظهر و نیاز به حق

روزگاری که ظهرگاهان، آنگاه که خورشید در اوج آسمان می‌درخشید، بدنم به‌گونه‌ای طبیعی دچار ضعف می‌شد. این ضعف، نه‌تنها نشانه‌ای از محدودیت‌های جسمانی انسان است، بلکه یادآوری است که همه موجودات، در هر لحظه، به حق‌تعالی وابسته‌اند. قرآن کریم می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ

ای مردم، شما به خدا نیازمندید و خداست که بی‌نیاز و ستوده است. (سوره فاطر، آیه ۱۵)

این آیه، به زیبایی حقیقت نیاز ما به حق را آشکار می‌سازد. در آن لحظه‌های ضعف، گویی خداوند با زبان طبیعت به من می‌آموخت که وجودم، جز به ظهور او، هیچ است. این وابستگی، نه‌تنها در جسم، که در تمام شئون هستی جاری است.

بخش دوم: حکمت در بنایی و آینده‌نگری

روزی بر خرپشته‌ای بلند ایستاده بودم، در حال بنایی و ساخت خانه‌ای برای خود. از فراز آن ارتفاع، چهار یا پنج نفر را دیدم که مشغول کار بودند. اینان، مردمانی باشخصیت و آشنا بودند که گمان بردم قصد یاری‌ام را دارند. با کنجکاوی پرسیدم: «چه می‌کنید؟» پاسخ دادند: «می‌خواهیم خانه‌ای بسازیم.» لحظه‌ای تأمل کردم. می‌دانستم که اگر اینان خانه‌ای بسازند، تا سده‌ها در آن ساکن خواهند شد، چنان‌که رسم این دیار است. ما صاحب خانه‌ای سه یا چهار طبقه بودیم، اما اینان تازه پای در راه ساخت نهاده بودند.

به آن‌ها گفتم: «این زمین فریبنده است و بسیاری را در دام وسوسه‌هایش گرفتار کرده. اجازه دهید ابتدا ما خانه‌مان را کامل کنیم، سپس شما به ساخت بپردازید.» این سخن، از سر حکمت و آینده‌نگری بود. نظام احسن الهی، مرا آموخته بود که در تصمیم‌گیری‌ها، باید به نتایج بلندمدت اندیشید و از شتابزدگی پرهیز کرد. آن مردمان، که نیک‌سرشت و خوش‌رفتار بودند، سخنم را پذیرفتند و از کار دست کشیدند. اکنون، سال‌ها گذشته و آنان در منطقه‌ای دیگر ساکن‌اند، و من در این خانه اقامت دارم. اما می‌دانم که روزی، شاید من جای دیگری باشم و آنان به اینجا بازگردند. همه چیز در این عالم، جابه‌جا می‌شود، و این جابه‌جایی، نشانه‌ای از پویایی نظام احسن است.

استادان عرفان می‌گویند: «لا موجده و لا به اعتبار انفسها»؛ هیچ موجودی به اعتبار نفس خویش وجود ندارد، بلکه همه به ظهور حق موجودند. این حقیقت، مرا به یاد این خاطره می‌اندازد که مالکیت زمین، اعتباری و گذراست. زمینی که امروز از آن من است، فردا شاید از آن دیگری باشد. مالکان بسیاری آمده‌اند و رفته‌اند، و هیچ‌کس به ذات خود مالک نیست. این درس، مرا به تواضع در برابر اراده الهی دعوت کرد.

بخش سوم: رشد علمی و فروتنی در برابر دانش

استادی داشتم، که از نظر تبحر علمی، چونان سقراط بود. او با عمق دانش و بینشش، مرا شیفته خود کرده بود، اما هرگز قلم به دست نمی‌گرفت و چیزی نمی‌نوشت. روزی از او پرسیدم: «چرا نمی‌نویسید؟» با لحنی نرم و ادبی پاسخ داد: «در گذشته، گاه به نوشتن میل داشتم و مطالبی می‌نوشتم، اما فردا که بازمی‌گشتم، می‌دیدم آنچه نوشته‌ام پر از اشکال است. پشیمان شدم، چرا که هر روز باید نوشته‌هایم را پاک کنم و اصلاح کنم. این کار را بی‌فایده یافتم.»

این سخن، مرا به تأمل واداشت. استاد، هر روز بر عقل و علم خویش می‌افزود و آنچه دیروز درست می‌پنداشت، امروز ناقص می‌دید. این رشد مداوم، نشانه‌ای از فروتنی در برابر حقیقت بود. او می‌گفت: «العلم نقطة، کثرها الجاهلون»؛ علم، نقطه‌ای است که جاهلان آن را گسترش دادند. اگر همه علم را همان نقطه تحت باء بسم‌الله می‌دانستند، از آن بهره‌ای نمی‌بردند. این کلام، به من آموخت که علم حقیقی، در تواضع و پذیرش نادانی نهفته است. هرچند استاد از نوشتن دست کشید، اما درس فروتنی‌اش در دلم ماند.

بخش چهارم: ترس و مخاطرات

به یاد دارم کودکی‌ام را، هنگامی که دوچرخه‌ای اعلایی داشتم و با شوق در کوچه‌ها می‌تاختم. روزی، در مسیری کنار ریل قطار، همراه با دوستی می‌رفتم. من جلو بودم و او پشت سرم. ناگاه به من گفت: «مواظب باش، نیفتی! زیر این مسیر، رودخانه است.» من با اطمینان به راه خود ادامه دادم، اما او، همان که هشدار داده بود، ناگهان در رودخانه سقوط کرد. آن لحظه دریافتم که ترس، خود دامن‌گیر انسان می‌شود. او که از خطر می‌ترسید، خود گرفتار همان خطر شد.

این تجربه، درس بزرگی به من آموخت. انسان ترسو، مدام در مخاطرات است، چرا که ترس، ذهن را از تمرکز بر مسیر بازمی‌دارد. من، که بی‌هراس به راه ادامه دادم، ایمن ماندم. این حکمت، مرا به یاد کلامی از عالمان دینی می‌اندازد که ترس، جز با توکل بر حق، آرام نمی‌گیرد. قرآن کریم می‌فرماید:

الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

همان کسانی که ایمان آورده‌اند و دل‌هایشان با یاد خدا آرام می‌گیرد. آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد. (سوره رعد، آیه ۲۸)

بخش پنجم: تسلط بر درد و استقامت

در کودکی‌، شاید دوازده یا سیزده سال داشتم، که قرار بود لوزه‌هایم را عمل کنند. با جرأتی که شاید از ایمان کودکانه‌ام سرچشمه می‌گرفت، از پزشک خواستم که بدون آمپول بیهوشی عمل را انجام دهد. پرستاری خواست دستانم را بگیرد، اما گفتم: «نیازی نیست، خودم می‌نشینم.» دستانم را به دسته‌های صندلی گرفتم و صدای خرچ‌خرچ چاقوی جراحی را شنیدم که لوزه‌هایم را جدا می‌کرد. درد، گویی شعری بود که روحم را به رقص می‌آورد. در آن لحظه، درد برایم شیرین بود، نه از آن‌رو که رنج نبود، بلکه چون نشانه‌ای از تسلیم به اراده الهی بود.

پس از عمل، هنگامی که زخم سرد شد، درد شدت گرفت. برای خنثی کردنش، دستانم را محکم به لبه‌های تخت می‌کوبیدم، گویی با هر ضربه، دردی تازه جای درد پیشین را می‌گرفت. نمی‌توانستم اعتراض کنم، چرا که خود خواسته بودم بیهوشی نکنند. نوشته بودم که خود، طبیب خویشم. در همان حال، با بدنی خون‌آلود، به نماز ایستادم. نزدیک به دویست نفر مرا تماشا می‌کردند، شگفت‌زده از کودکی که با درد و خون، به عبادت می‌ایستد. این لحظه، برایم نه‌تنها نمایش ایمان، که گواهی بر قدرت روح در برابر جسم بود.

گاه دردها در انسان جمع می‌شوند، چنان‌که در معتادی که از ضعف جسمانی به خود می‌پیچد. در مراکز بازپروری، گاه با ایجاد دردی دیگر، ضعف را از یاد او می‌برند. این روش، هرچند ناسالم، نشان می‌دهد که انسان می‌تواند بر درد چیره شود، اگر اراده‌ای قوی و ایمانی استوار داشته باشد. این تجربه، مرا به یاد حدیثی از پیامبر اکرم (ص) انداخت: «ما مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَلَهُ ذَنْبٌ يُصِيبُهُ حِينًا بَعْدَ حِينٍ»؛ هیچ مؤمنی نیست مگر آنکه گناهی دارد که گاه‌گاه به او می‌رسد. درد، گاه آزمونی است برای صبر و استقامت.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از خلال درس‌گفتارهایم بازگو شده‌اند، تنها شرح لحظات زندگی‌ام نیستند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در حکمت الهی و نظام احسن. از ضعف ظهر که مرا به نیاز به حق آگاه کرد، تا حکمت در بنایی که آینده‌نگری را آموخت، از فروتنی استادم که علم را نقطه‌ای تحت باء بسم‌الله دانست، تا تجربه ترس و درد که توکل و استقامت را به من آموخت، همه این‌ها گواهی‌اند بر وابستگی ما به حق. نظام احسن، نظامی است که در آن، هر رویداد، هرچند ساده، درس‌هایی عمیق از معرفت و ایمان به همراه دارد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما، خواننده گرامی، تا در این درس‌ها تأمل کنید و راه خود را به سوی حق بیابید.