متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1338

مقدمه

در طول عمرم، لحظه‌هایی از زندگی‌ام را دیده‌ام که هر یک چون آیینه‌ای، درس‌ها و عبرت‌هایی را به من آموخته‌اند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا از آن‌ها سخن گفته‌ام، نه‌تنها روایت‌هایی از گذشته‌اند، بلکه جلوه‌هایی از حکمت الهی و نظام احسن خلقت را در خود نهفته دارند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم؛ تجربه‌هایی که با تأمل در آن‌ها، می‌توان به عمق معرفت و معنویت راه یافت. هر خاطره، چون تکه‌ای از پازل هستی، به ما نشان می‌دهد که چگونه خیرات الهی بر عالم جاری است و چگونه حکمت خداوند در هر جزء از زندگی ما متجلی می‌شود.

بخش اول: خیرات جاری در خلقت

خاطره‌ای از بازار آب‌نبات‌فروشی

به یاد دارم کودکی‌ام را، زمانی که با شوق و کنجکاوی، راهی مدرسه می‌شدم. در مسیر، از بازار آب‌نبات‌فروشی می‌گذشتم. آنجا، کارگران با مهارت، شکلات‌ها را خمیر می‌کردند و به دست یکدیگر می‌سپردند. یکی خمیر را می‌کشید و دیگری آن را می‌گرفت؛ حرکتی هماهنگ و زیبا که مرا مجذوب خود می‌کرد. می‌ایستادم و با دقت تماشا می‌کردم که چگونه شکلات بر شکلات قرار می‌گیرد و این چرخه بی‌وقفه ادامه می‌یابد. در آن لحظه، گویی چیزی از بیرون به این فرآیند اضافه نمی‌شد؛ همه‌چیز از درون خود جریان داشت.

این صحنه، برایم تمثیلی از نظام احسن خلقت شد. تمام عالم هستی، ظهورات الهی است. خداوند، چونان آن کارگر ماهر، خیرات را بر عالم می‌ریزد و هر موجودی، جلوه‌ای از این خیرات بی‌پایان است. شرور، در این نظام، جایگاهی ندارند؛ آنچه می‌بینیم، جز خیر و زیبایی نیست. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ۖ (السجدة: ٧)

آن که هر چیزی را که آفرید نیکو آفرید.

این آیه، گواهی است بر اینکه خلقت، سراسر خیر و زیبایی است. آنچه در آن بازار دیدم، مرا به تأمل در این حقیقت واداشت که عالم، آیینه ظهورات الهی است و خیرات، چون بارانی بی‌وقفه، بر آن نازل می‌شود.

بخش دوم: حکمت بی‌نظمی در علم دینی

نظم آخوندی در بی‌نظمی

در گذشته، عالمان دینی را به این ضرب‌المثل می‌شناختند که «نظم آخوندی در بی‌نظمی است». این سخن، هرچند به ظاهر طنزآمیز بود، اما حقیقتی عمیق را در خود نهفته داشت. من هرگز نگفتم که بی‌نظمی به‌خودی‌خود خیر است، اما این بی‌نظمی ظاهری، در باطن خود، حکمتی الهی داشت. در طول تاریخ، این بی‌نظمی، سپری بود که روحانیت شیعه را از گزند دشمنان حفظ کرد.

در گذشته، عالمان دینی دفتر و دستکی منظم نداشتند. اطلاعات طلاب، از جمله نام‌ها و شهریه‌ها، نه بر کاغذ، بلکه در ذهن‌ها ثبت می‌شد. اگر دشمنان، طلبه‌ای را دستگیر می‌کردند و از او درباره دیگران می‌پرسیدند، او می‌گفت: «من چیزی نمی‌دانم، سندی وجود ندارد.» این بی‌نظمی، مانع از آن می‌شد که دشمنان به اطلاعات عالمان دینی دست یابند. حتی رؤسا و مرئوسان در این نظام، به‌راحتی قابل‌شناسایی نبودند. خداوند، با این حکمت، روحانیت شیعه را در طول هزار سال حفظ کرد.

این بی‌نظمی، در زمان غربت و خطر، خیر بود؛ نه به‌خاطر ذات بی‌نظمی، بلکه به دلیل مصلحتی که در پس آن نهفته بود. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

وَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۖ (البقرة: ٢١٦)

و چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید و آن برای شما خیر باشد.

این آیه، به ما می‌آموزد که گاهی آنچه در ظاهر ناپسند می‌نماید، در باطن، خیر و مصلحت است. بی‌نظمی عالمان دینی، مصداقی از این حکمت الهی بود.

بخش سوم: ارزش ظاهری و باطنی

خاطره‌ای از شهر جده

سفری به شهر جده داشتم. در آنجا، در سرویس بهداشتی بزرگی، سکه‌ای یک‌ریالی سعودی روی زمین افتاده بود. مردی را دیدم که برای برداشتن آن سکه، خم شده بود و تلاش می‌کرد آن را به دست آورد. لباس‌هایش نجس شده بود، اما او بی‌توجه به این، سکه را برداشت و لباس‌هایش را شست و کنار سکه، بر بندی آویزان کرد تا خشک شوند.

این صحنه، برایم عجیب بود. نه از آن‌رو که سکه ارزشی نداشت، بلکه به این دلیل که آن مرد، ارزشی بیش از حد به چیزی ناچیز داده بود. پول، عزیز است، اما آیا یک ریالی که به قیمت نجس شدن لباس‌ها تمام شود، ارزشش را دارد؟ این خاطره، مرا به تأمل در ارزش ظاهری و باطنی اشیا واداشت. برخی گمان می‌کنند که منفعت، به‌خودی‌خود خیر است، اما این باور، نادرست است. خیر، در چیزی است که با حکمت و مصلحت الهی هم‌راستا باشد.

قرآن کریم می‌فرماید:

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ۖ (آل عمران: ١٤)

برای مردم، دوستی خواستنی‌هایی از زنان و پسران و اموال انبوه از زر و سیم آراسته شده است.

این آیه، هشداری است که ارزش‌های ظاهری، گاه انسان را از خیر حقیقی بازمی‌دارد. آن سکه یک‌ریالی، شاید در نظر آن مرد ارزش داشت، اما در نظام احسن، خیر در تعادل و حکمت است.

بخش چهارم: عدالت در روابط انسانی

خاطره کله‌پاچه‌خوری

در کودکی، به همراه دوستی به باشگاه ورزشی می‌رفتم. قانون باشگاه این بود که باید تغذیه کامل داشت. ما هر صبح به کله‌پاچه‌فروشی می‌رفتیم و حسابی غذا می‌خوردیم، گمان می‌کردیم این کار برای ورزش است، غافل از دشواری‌های بعدی! دوستم، که وضع مالی خوبی داشت، چند روز هزینه غذای مرا پرداخت کرد و نمی‌گذاشت خودم پولی بدهم. این برایم سنگین بود. یک روز، روی میز غذاخوری، ساعتی زنگوله‌دار بود. به آن ضربه‌ای زدم و گفتم: «دنگ دونگ! یک روز تو حساب کن، یک روز من. انسان باید حسابش دنگ دونگ باشد!»

صدای «دنگ دونگ» ساعت، برایم نمادی از عدالت شد. انسان باید حق حساب خود را صاف کند و به دیگری بدهکار نباشد. دوستم پذیرفت و گفت که پدرش سهمی در باشگاه دارد، اما من تأکید کردم که عدالت، اصل است. این خاطره، مرا به تأمل در اهمیت انصاف در روابط انسانی واداشت.

روایتی از پیامبر اکرم (ص) است که فرمودند:

العدل حسن و لکن فی الامراء احسن

عدالت نیکوست، اما در میان حاکمان نیکوتر است.

این عدالت، در روابط روزمره ما نیز جاری است. «دنگ دونگ» ساعت، مرا به یاد این حقیقت انداخت که نظام احسن، بر پایه عدالت بنا شده است.

بخش پنجم: مراتب ثواب در بهشت

سؤالی درباره شفاعت

در درس‌گفتارهایم، سؤالی مطرح شد: چگونه ممکن است کسی که استحقاق ندارد، به واسطه ایمان پدرش به بهشت وارد شود؟ این سؤال، مرا به تأمل در عدالت الهی و مراتب ثواب واداشت. پاسخ این است که فرزندان، به دلیل ایمان والدین، ممکن است به بهشت راه یابند، اما نه در مرتبه ثواب والدین. هر کس در جایگاه و مرتبه خاص خود قرار می‌گیرد.

برخی باورها در این باره، به نظرم نادرست و من‌درآوردی است. نمی‌توان گفت که فرزند، صرفاً به دلیل ایمان پدر، در همان مرتبه او قرار می‌گیرد. خیر، هر فرد، ثواب و مرتبه خاص خود را دارد. این عدالت الهی است که در نظام احسن جاری است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا ۖ (الأنعام: ١٣٢)

و برای هر کس درجاتی است از آنچه انجام داده‌اند.

این آیه، گواهی بر عدالت الهی در تخصیص مراتب است. شفاعت، راه را برای ورود به بهشت هموار می‌کند، اما مرتبه هر فرد، به اعمال او وابسته است.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از کودکی تا بزرگ‌سالی‌ام را در بر می‌گیرند، نه‌تنها روایت‌هایی از زندگی من‌اند، بلکه جلوه‌هایی از حکمت الهی در نظام احسن خلقت را به نمایش می‌گذارند. از صحنه آب‌نبات‌فروشی که مرا به تأمل در ظهورات الهی واداشت، تا بی‌نظمی عالمان دینی که سپری در برابر دشمنان بود، از ارزش ظاهری سکه‌ای در جده تا عدالت «دنگ دونگ» در روابط انسانی، و سرانجام، تأمل در مراتب ثواب در بهشت، همه و همه، مرا به این حقیقت رهنمون ساختند که عالم، سراسر خیر و زیبایی است. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به شما برای تأمل در این حقیقت که خیرات الهی، چون بارانی بی‌وقفه، بر عالم نازل می‌شود و ما را به سوی معرفت و سلوک الهی هدایت می‌کند.