متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1361

مقدمه

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از حقیقت دین و جایگاه عالمان ربانی در هدایت جامعه به میان آمد. این گفتارها که گاه به‌صورت گذرا در جلساتم مطرح شده‌اند، اکنون فرصتی است تا با نگاهی ژرف‌تر، آن‌ها را بازگو کنم. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است از دغدغه‌هایم درباره دین، عرفان، و چالش‌های جامعه‌ای که در جست‌وجوی حقیقت است. من، محمدرضا نکونام، همواره کوشیده‌ام با زبانی صمیمی و بی‌پرده، حقایق را با شما در میان بگذارم، گویی در محفلی دوستانه نشسته‌ایم و از عمق جان سخن می‌گوییم. این گفتگوها نه‌تنها بازتاب تأملاتم در مسائل دینی و عرفانی است، بلکه تلاشی است برای نشان‌دادن راهی که به سوی معرفت الهی می‌رود، راهی که عالمان ربانی آن را روشن نگه می‌دارند.

بخش اول: فطرت انسانی و گرایش به حقیقت

روزی در جمع شاگردانم سخن از این به میان آمد که انسان، حتی اگر در آغاز راه دینداری نباشد، در ظرف حقیقت عالم، به سوی حق هدایت می‌شود. این گرایش، ریشه در فطرت او دارد، همان که خدای متعال در قرآن کریم فرموده است:

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

«پس روی خود را به‌سوی دین حق‌گرایانه کن، با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است.» این آیه، گواهی است بر اینکه انسان در ذات خود، به سوی حقیقت میل دارد. گویی اگر دینی بی‌افسار ببیند، خود به جست‌وجوی افسار می‌رود و در این مسیر، حتی اگر ابتدا دیندار نباشد، در میانه یا پایان راه، به حقیقت می‌رسد. این فطرت، مانند نوری است که در دل هر انسانی می‌درخشد و او را به سوی معرفت الهی هدایت می‌کند.

بخش دوم: چالش‌های جامعه در جست‌وجوی عالمان ربانی

در یکی از جلسات، با شاگردانم از حال و هوای جامعه سخن گفتم. روزگاری است که مردم، گاه از برخی عالمان دینی خسته شده‌اند. نه اینکه علم دین را نخواهند، بلکه از پیچیدگی‌ها یا کاستی‌هایی که گاه در رفتار برخی عالمان دیده می‌شود، دلزده‌اند. در این میان، به سوی کسانی می‌روند که با زبانی ساده‌تر سخن می‌گویند: مداحان، دراویش، یا حتی افرادی با مشاغل روزمره، مانند عطار، قصاب، یا نجار. اینان گاه با کلامی صمیمی، قلب مردم را به دست می‌آورند. اما آیا اینان می‌توانند جای عالمان ربانی را بگیرند؟ گفتم: «این‌ها گاه واصل به حق‌اند، اما واصل به چه؟ به نخ و قیچی؟ به ملاقات پاشنه پا؟» عالم ربانی، کسی است که با علم و تقوا، جامعه را به سوی حقیقت هدایت می‌کند، نه آنکه صرفاً با بیان شیوا یا شهرت، مردم را به خود جذب کند.

این گرایش، نشانه‌ای از شکاف معرفتی در جامعه است. مردم به دنبال صداقت و سادگی‌اند، اما این سادگی نباید به گمراهی منجر شود. عالم ربانی، با دانش عمیق و ارتباط معنوی با حق، می‌تواند این خلأ را پر کند. در آن جلسه، تأکید کردم که هدایت جامعه، تنها از عهده عالمانی برمی‌آید که علمشان با عمل و تقوا همراه باشد.

بخش سوم: رد شبهه بی‌سوادی پیامبر اکرم (ص)

روزی یکی از شاگردانم پرسید: «آیا پیامبر اکرم (ص) بی‌سواد بودند؟» این پرسش، مرا به شگفتی واداشت. چگونه ممکن است پیامبری که وحی الهی را دریافت می‌کند، توانایی خواندن و نوشتن نداشته باشد؟ به او گفتم: «این سخن، از اساس باطل است. پیامبری که خدا به او فرموده است:

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

«بخوان به نام پروردگارت که آفرید»، چگونه ممکن است از خواندن عاجز باشد؟ واژه «امی» که در قرآن آمده، به معنای بی‌سوادی نیست. «امی» یعنی کسی که به مکه، ام‌القری، تعلق دارد، یا کسی که به علوم رسمی وابسته نیست. پیامبر اکرم (ص) علم لدنی داشتند، علمی که از جانب خدا به او عطا شده بود. گفتم: «اگر پیامبر نوشتن بلد نبود، چگونه می‌توانست وحی را ابلاغ کند؟ چگونه می‌توانست کتاب خدا را به مردم بیاموزد؟» این شبهه، ساخته ذهن کسانی است که می‌خواهند دین را به افسار بکشند.

قرآن کریم در سوره جمعه می‌فرماید:

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ

«اوست آن‏که در میان بی‏سوادان پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد.» این آیه نشان می‌دهد که پیامبر، معلم کتاب و حکمت بود، نه فردی بی‌سواد. علم او، از منشأ الهی سرچشمه می‌گرفت، چنان‌که در سوره کهف درباره حضرت خضر آمده است:

فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا

«پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود به او رحمتی عطا کرده و از نزد خود به او دانشی آموخته بودیم.» این علم لدنی، گوهر معرفت پیامبران است.

بخش چهارم: نقد گرایش به افراد غیرمتخصص

در آن جلسه، از گرایش برخی مردم به افرادی سخن گفتم که بدون تخصص دینی، جای عالمان ربانی را می‌گیرند. گاه دیده‌ام که خیاط، عطار، یا حتی کارگری ساده، به دلیل کلامی صمیمی یا موعظه‌ای دلنشین، مورد اقبال قرار می‌گیرد. اما آیا اینان می‌توانند بار سنگین هدایت دینی را به دوش بکشند؟ به شاگردانم گفتم: «این‌ها ممکن است آدم‌های خوبی باشند، اما عالم ربانی نیستند. عالم ربانی، کسی است که علم و تقوا را در هم آمیخته و با معرفت الهی، جامعه را هدایت می‌کند.» این گرایش به افراد غیرمتخصص، نشانه‌ای از انحراف در جامعه است. مردم، گاه از پیچیدگی‌های علم دینی خسته می‌شوند و به سوی کسانی می‌روند که با زبانی ساده، از خدا و دین سخن می‌گویند. اما این سادگی، نباید به گمراهی منجر شود.

بخش پنجم: بلاغت قرآن و جایگاه آن در عصر پیامبر

در یکی از درس‌گفتارها، از معجزه قرآن سخن گفتم. قرآن در عصری نازل شد که عرب‌ها در بلاغت و فصاحت، سرآمد بودند. شعرها و خطابه‌هایشان، چنان بلیغ بود که هر شنونده‌ای را مسحور می‌کرد. اما قرآن، با فصاحت بی‌نظیرش، همه را به شگفتی واداشت. خدا در سوره زمر می‌فرماید:

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

«خداوند بهترین سخن را نازل کرده است، کتابی متشابه و مکرر که از آن پوست‌های کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند، به لرزه می‌افتد.» این بلاغت، معجزه پیامبر بود. گفتم: «اگر پیامبر بی‌سواد بود، چگونه می‌توانست چنین کتابی را بیاورد؟» این قرآن، خود گواه علم و معرفت الهی پیامبر است.

بخش ششم: نقد سوءاستفاده از واژگان خارجی

در آن جلسه، از برخی منبری‌ها گله کردم که برای جلب توجه، واژگان خارجی را به کار می‌برند، بی‌آنکه تسلطی بر آن‌ها داشته باشند. گاه شنیده‌ام که کلمه‌ای انگلیسی یا فرانسوی را نادرست به کار می‌برند و مردم را به اشتباه می‌اندازند. به شاگردانم گفتم: «این کار، نه‌تنها به دین خدمت نمی‌کند، بلکه به سطحی‌نگری می‌انجامد.» تبلیغ دین، نیازمند اصالت و صداقت است، نه تظاهر به دانشی که نیست. عالم دینی باید با کلامی صادق و معرفتی عمیق، مردم را به سوی حق هدایت کند.

بخش هفتم: رابطه خدا و خلق در فلسفه اسلامی

در پایان آن جلسه، سخن به فلسفه کشید. از شاگردانم خواستم که خدا را اصل و ما را فرع ندانند. انسان، ظهور حق است، نه فرعی جدا از او. این دیدگاه، ریشه در حکمت صدرایی دارد که انسان را مظهر اسماء الهی می‌داند. گفتم: «ما خلقیم، مخلوقیم، یعنی ظهور حقیم.» این معرفت، قلب عرفان اسلامی است. امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «الله اکبر من ان یوصف»، یعنی خدا بزرگ‌تر از آن است که توصیف شود. ما در باب معرفت، تنها می‌توانیم ظهور او را ببینیم و به سوی او راه یابیم.

جمع‌بندی

این گفتگوها، بازتاب دغدغه‌هایم برای حفظ اصالت دین و معرفت الهی در جامعه است. همواره به شاگردانم تأکید کرده‌ام که عالم ربانی، با علم و تقوا، تنها کسی است که می‌تواند جامعه را از انحرافات مصون دارد. شبهات درباره پیامبر اکرم (ص)، گرایش به افراد غیرمتخصص، و سطحی‌نگری در تبلیغ دین، همگی چالش‌هایی‌اند که نیازمند تأمل و اصلاح‌اند. این خاطرات، دعوتی است به بازگشت به معرفت اصیل، به سوی عالمانی که با نور علم و تقوا، راه حقیقت را روشن می‌کنند. باشد که این گفتگوهای صمیمی، شما را به تأمل در این راه دعوت کند.