متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1372

مقدمه

این مجموعه، که با عنوان «گفتگوهای صمیمی» گردآوری شده، شرحی است تفصیلی از خاطراتی که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهای من ذکر شده‌اند. این روایت‌ها، بازتابی از تجربه‌های شخصی، تأملات معرفتی و زیست علمی و معنوی من در مسیر شناخت حقیقت و خدمت به معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام است. هر بخش از این خاطرات، دریچه‌ای است به سوی لحظه‌هایی که مرا شکل داده‌اند و مرا به سوی حقیقت و معرفت رهنمون ساخته‌اند. هدف این است که با شما، خواننده گرامی، به‌سان دوستی صمیمی، در این مسیر همراه شوم و تجربه‌هایم را با صداقت و صمیمیت به اشتراک بگذارم.

بخش اول: انس با روایات، نخستین گام‌های معرفت

در کودکی، هنگامی که هنوز جهان برایم ساده و بی‌آلایش بود، زنی حکیم و پارسا به نام «گلین‌خانم» مرا با گنجینه روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام آشنا کرد. او، بانویی نودساله و معلم مکتب‌خانه ما، با چهره‌ای پر از مهر و صدایی آکنده از عاطفه، اولین کسی بود که مرا به دنیای معارف دینی برد. هنوز شب‌هایی است که کلمات او در ذهنم زنده می‌شود و مرا به آن روزگار می‌برد؛ روزگاری که در مکتب‌خانه کوچکمان، با چشمانی کنجکاو به سخنانش گوش می‌دادم. او احادیثی از «نهج‌الفصاحه» برایمان می‌خواند که هر یک، چون چراغی، راه زندگی را روشن می‌کرد.

یکی از این احادیث که هنوز در دلم نقش بسته، کلام پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است:

المسلم من سلم المسلمون من يده ولسانه

مسلمان کسی است که دیگران از دست و زبانش در امان باشند. این کلام ساده اما عمیق، مرا به تأمل وامی‌داشت که چگونه می‌توان زیست تا دیگران از ما آزاری نبینند. این سخن، گویی بذری بود که در قلبم کاشته شد و بعدها در مسیر طلبگی و زندگی‌ام، شاخ و برگ داد.

حدیث دیگری که گلین‌خانم با شور و شوق برایمان می‌خواند، این بود:

ارحم من فی الأرض يرحمك من فی السماء

به زمینیان رحم کن تا آسمانیان به تو رحم کنند. این کلام، به من آموخت که پیوند با آسمان، در گرو مهربانی با خلق خداست. آن روزها، این معنا برایم ساده بود: خوبی کن تا خوبی ببینی. اما بعدها دریافتم که این حدیث، دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق‌تر از مدیریت الهی و نقش انسان در نظام هستی.

گلین‌خانم با عاطفه‌ای خاص، حدیثی از امام صادق علیه‌السلام را برایمان بازگو می‌کرد که هنوز در قلبم طنین‌انداز است:

إنّ المؤمن أشدّ من زبر الحديد، إنّ الحديد إذا دخل النّار لان، وإنّ المؤمن لو قتل ونشر ثمّ قتل ونشر، لم يتغيّر قلبه

مؤمن از پاره آهن سخت‌تر است؛ آهن در آتش نرم می‌شود، اما مؤمن حتی اگر کشته شود و تکه‌تکه گردد، قلبش تغییر نمی‌کند. این کلام، مرا به شگفتی وامی‌داشت. گلین‌خانم می‌گفت: «انسان باید چنان محکم باشد که حتی تهدید به مرگ، او را از راهش بازندارد.» این سخن، بذر ایمانی راسخ را در من کاشت و بعدها در تألیف کتاب «المسکه» بازتاب یافت؛ کتابی که در آن، روایات را به‌عنوان دستاویزی برای رهایی از سقوط و رسیدن به سعادت معرفی کردم.

بخش دوم: ظاهر و باطن، تناسب یا تزویر

یکی دیگر از روایاتی که گلین‌خانم بارها برایمان تکرار می‌کرد، این کلام رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود:

أبغض العباد إلى الله تعالى من كان ثوباه خيرآ من عمله، أن تكون ثيابه ثياب الأنبياء وعمله عمل الجبّارين

مبغوض‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که ظاهرش بهتر از باطنش باشد؛ لباسش لباس پیامبران و عملش عمل ستمگران باشد. این حدیث، در کودکی برایم گنگ بود. چگونه ممکن است کسی در ظاهر، چون پیامبران باشد اما در باطن، ستمگر؟ اما اکنون که این کلام را به یاد می‌آورم، معنای آن چون آینه‌ای روشن پیش رویم قرار می‌گیرد. ظاهرسازی بدون باطن، انسان را به سوی بغض الهی می‌کشاند. ظاهر و باطن باید هم‌خوان باشند، و حتی برای احتیاط، ظاهر باید ساده‌تر از باطن باشد تا به ریا و تظاهر نیانجامد.

قرآن کریم نیز در این باره می‌فرماید:

الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آَيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتآ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آَمَنُوا كَذَلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ

کسانی که بدون دلیل در آیات خدا مجادله می‌کنند، نزد خدا و مؤمنان مورد خشم‌اند و خدا بر قلب هر متکبر ستمگری مهر می‌نهد. این آیه، مرا به تأمل در خطر ظاهرسازی و تکبر وامی‌داشت و به من آموخت که انسان باید از عناوین توخالی و ادعاهای بزرگ دوری کند.

در کودکی، این پرسش برایم پیش آمد که چرا برخی انسان‌ها با نقص جسمی یا ذهنی خلق شده‌اند؟ آیا این خلقت، از خداست؟ این پرسش، مرا به مطالعه کتاب «توحید مفضل» کشاند. در این کتاب، امام صادق علیه‌السلام به مفضل می‌فرمایند که نقص‌ها نتیجه اعمال و ناآگاهی والدین است، نه خلقت الهی. خداوند انسان را بی‌عیب آفریده و خود فرموده: «تبارک‌الله احسن الخالقین». این پاسخ، آرامشی عمیق به من بخشید و مرا به سوی فهم عمیق‌تری از توحید و حکمت الهی هدایت کرد.

بخش سوم: نشر معارف اهل‌بیت با رویکرد علمی

سال‌ها بعد، در سفری به زاهدان، فرصتی یافتم تا معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام را با رویکردی علمی و به‌دور از جنجال‌های احساسی عرضه کنم. در آن‌جا، هم در حوزه علمیه شیعیان و هم در حوزه اهل‌تسنن تدریس می‌کردم و در مساجد هر دو گروه سخنرانی داشتم. روش من این بود که سخنان عالمان دینی را با تحلیل علمی و بدون تعصب ارائه کنم. برای نمونه، نهج‌البلاغه را به‌گونه‌ای علمی تحلیل می‌کردم و از مخاطبان می‌خواستم سخنان دیگر عالمان را نیز با همین روش بررسی کنند. این رویکرد، نه‌تنها گفت‌وگو را غنی‌تر می‌کرد، بلکه حقانیت معارف اهل‌بیت را به‌گونه‌ای منطقی و مستدل نشان می‌داد.

در یکی از این جلسات، به طلاب اهل‌تسنن گفتم: «صحاح سته شما در کتابخانه‌های ماست، اما چرا کتب روایی ما در دسترس شما نیست؟» این پرسش، آن‌ها را به تأمل وامی‌داشت. من بر این باورم که نشر معارف اهل‌بیت باید با زبان علم و حکمت باشد، نه با خشونت یا جنجال. دنیا وقتی سخنان حکیمانه و علمی پیشوایان ما را بشنود، آن‌ها را به‌عنوان عالمانی فرازمانی خواهد پذیرفت.

در زاهدان، شاهد بودم که کودکان چهارپنج‌ساله را به حفظ قرآن وامی‌داشتند، اما از محتوای آن غافل بودند. به مربیان گفتم: «چرا به جای حفظ طوطی‌وار، محتوای قرآن را به کودکان نمی‌آموزید؟» این تجربه، مرا به این باور رساند که آموزش دینی باید معرفتی و عمیق باشد، نه سطحی و ظاهری.

بخش چهارم: دستاویز سنت، راهی به سوی حقیقت

سال‌ها مطالعه و تأمل در روایات، مرا به تألیف کتاب «المسکه» هدایت کرد. «المسکه» به معنای دستاویز است؛ چیزی که انسان با چنگ زدن به آن، از سقوط نجات می‌یابد. این نام را برگزیدم، زیرا روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام، دستاویزی محکم برای رستگاری‌اند. در این کتاب، حدیثی از امام صادق علیه‌السلام را با عنوان «التثبت علامة المؤمن» آوردم:

إنّ المؤمن أشدّ من زبر الحديد، إنّ الحديد إذا دخل النّار لان، وإنّ المؤمن لو قتل ونشر ثمّ قتل ونشر، لم يتغيّر قلبه

این حدیث، مرا به یاد کلام شاعری می‌اندازد که می‌گفت:

موحد چه زر ریزی اندر برش
چه شمشیر هندی نهی بر سرش
امید و هراسش نباشد زکس
بر این است بنیاد توحید و بس

توحید و ولایت، به انسان استحکامی می‌بخشد که چون آهن نفوذناپذیر است. این استحکام، نه از جبر است و نه از اختیار، بلکه از عشق به حقیقت سرچشمه می‌گیرد.

بخش پنجم: علم فرازمانی و محدودیت‌های بشری

یکی از تأملاتم در جوانی، به روایتی از امیرمؤمنان علیه‌السلام بازمی‌گشت که فرمود:

فلأنا بطرق السماء أعلم منّي بطرق الأرض

من به راه‌های آسمان آگاه‌ترم تا به راه‌های زمین. این کلام، مرا به جست‌وجو در اسرار زمین واداشت. یک هفته تمام، در عمق زمین کاوش کردم و دریافتم که در لایه‌های عمیق زمین، منابع آب پایان‌ناپذیری وجود دارد که می‌تواند بحران آب را حل کند. اما این دانش، در زمانه ما، به دلیل محدودیت‌های علمی بشر، چندان پذیرفته نیست. اولیای خدا، چون فرازمانی‌اند، دانش‌هایی دارند که بشر به دلیل فقدان الفبای آن علوم، قادر به فهم آن‌ها نیست. من نیز، چونان گالیله، از بیان برخی حقیقت‌ها پرهیز کردم تا علم به دست نااهلان نیفتد.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهای من برآمده‌اند، روایتی است از سفری معرفتی که از کودکی با روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام آغاز شد و در مسیر طلبگی و تدریس به اوج خود رسید. این مجموعه، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در حقیقت، توحید و ولایت. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را نیز به سوی شناخت عمیق‌تر از معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام رهنمون سازد.