متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1374

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از زیستن در مسیر معرفت و معنویت، که روزگاری در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، این خاطرات را با دلی پر از شوق و صداقت بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر مسیر جویندگان حقیقت بتاباند. این گفتارها نه‌تنها شرح تجربه‌های شخصی من است، بلکه تلاشی است برای بازنمایی عمق معرفتی و عرفانی که در بطن زندگی یک طلبه نهفته است. هر بخش از این کتاب، دریچه‌ای است به سوی تأمل در حقیقت وجود و پیوند آن با علم، دین و فرهنگ.

بخش اول: ادعای حقیقت و مواجهه با بدخواهان

در مسیر زندگی‌ام، گاه بدخواهانی مرا «المدعی» خوانده‌اند، گویی ادعای من در برابر حقیقت، جسارتی نابخشودنی است. اما من، با دلی آکنده از شوق، آرزو داشته‌ام که روزی خداوند همه پیامبرانش را گرد آورد و منبری ساده برایم فراهم کند تا برایشان از عقیده‌ام سخن بگویم. آیا سخنی دارم که حتی پیامبران از شنیدنش شگفت‌زده شوند؟ این خیال شاید شطحی بیش نباشد، اما در دلم ریشه‌ای عمیق دارد. روزی به شوخی می‌گفتم که به مشهد می‌روم تا فقه را نزد امام رضا علیه‌السلام بخوانم و در برابر، فلسفه‌ای به ایشان عرضه کنم. این شوخی‌ها، بازتابی از حقیقت درونی‌ام بود؛ حقیقتی که مرا به جست‌وجوی معرفت واداشته است. در قیامت، خداوند از هر شوخی و جدی حساب خواهد کشید، چنان‌که فرموده است: مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ (قرآن کریم، سوره ملک، آیه ۳)، که نشان از کمال و عدالت الهی دارد. این آیه مرا به تأمل در استعداد بی‌حد انسانی واداشت، که اگر صیقل یابد، به عالم مجردات راه می‌یابد.

بخش دوم: نقد مدعیان بی‌تخصص

برخی مرا «آیت‌الله العظمی دکتر نکونام» خطاب کرده‌اند، گویی سخنانم را از منابع دانشگاهی یا سایت‌های اینترنتی گرفته‌ام. اما حقیقت آن است که من دانش را نه از کتاب‌های رایج، بلکه از عمق معرفت دینی و تجربه‌های معنوی آموخته‌ام. کسانی که خود را پرستاران دین می‌خوانند، بدون تخصص، جای پزشکان دین نشسته‌اند و کشور را به بیمارستانی بدل کرده‌اند که فرهنگ اصیل در آن به حاشیه می‌رود. اینان، که فاقد تخصص در علوم انسانی و فقه اهل بیت علیهم‌السلام هستند، با تکیه بر زر و زور، دیانت را به تجارت بدل کرده‌اند. من بارها گفته‌ام که ریشه مشکلات کشور، فتاوایی است که بدون پشتوانه علمی صادر می‌شود. این مدعیان، که از معرفت بی‌بهره‌اند، نه‌تنها به اقتصاد اسلامی خدمت نکرده‌اند، بلکه با بی‌توجهی به تخصص، سرمایه‌های کشور را به تاراج برده‌اند. روزگاری درس خارج فقه اقتصاد را آغاز کردم تا اصول اقتصاد اسلامی را تبیین کنم، اما این درس را به اتهام براندازی تعطیل کردند. اینان، که خود را مجتهد می‌خوانند، از درک سیستم نوین جامعه مدنی عاجزند و با خدعه و ریا نفوذ یافته‌اند.

بخش سوم: انصاف جواهرفروش نیشابوری

در یکی از سفرهایم به مشهد، شبی در نیشابور توقف کردیم. در بازار، پیرمرد جواهرفروشی را دیدم که در کار فیروزه خبره بود. به مغازه‌اش رفتم و از او خواستم بهترین فیروزه‌هایش را نشانم دهد. او حدود صد فیروزه آورد و من با دقت آن‌ها را بررسی کردم و بر اساس صدا و نشانه‌های دیگر، کیفیتشان را درجه‌بندی کردم. پیرمرد، که از دانش من شگفت‌زده شده بود، فاکتور خرید فیروزه‌ها را نشانم داد و گفت که برخی را به اشتباه گران خریده است. سپس انگشتری را به او نشان دادم که در چهارصد مکان متبرک طواف داده شده بود. او نتوانست قیمتی برایش تعیین کند. این انگشتر را به عارفی داده بودم که از دنیا خسته شده بود و در بقاع متبرکه می‌گشت. به او گفته بودم این انگشتر را در مکان‌های مقدس طواف دهد. متأسفانه این انگشتر در سال ۹۳ دزدیده شد. وقتی از مغازه بیرون آمدم، پسرم مهدی برای قیمت‌گذاری انگشترش به همان پیرمرد مراجعه کرد. او با شناختی که از من پیدا کرده بود، به مهدی گفت: «چرا از حاج‌آقا نمی‌پرسی؟ او از همه کاردان‌تر است.» این انصاف پیرمرد مرا به شگفتی واداشت. او برخلاف بسیاری از مدعیان، شایستگی دیگران را انکار نکرد.

بخش چهارم: علوم غریبه و راه‌های معرفت

در روزگار پیش از انقلاب، علوم غریبه را به شایستگان می‌آموختم، بی‌آنکه ترسی داشته باشم. اما امروز، مدعیانی که از جهل خود به علوم دشمن‌اند، هر عالمی را که به این حوزه نزدیک شود، به کفر متهم می‌کنند. من به شاگردانم توصیه می‌کردم سحرگاهان به حرم حضرت معصومه علیه‌السلام بروند و بر حوض صحن تمرکز کنند. آب، با قدرت انعکاسش، انسان را از حس جدا می‌کند و به عالم معنا می‌برد. برخی چنان توانمند می‌شدند که با برزخ ارتباط برقرار می‌کردند. خیرگی، چه بر آب و چه بر گل قالی، پلی است به سوی عالم تجرد. اما این راه، نیازمند تمرین و تمرکز است. روزی نسخه‌ای از کتاب علامه بحرالعلوم به دستم رسید. صاحبش از من خواست آن را مطالعه کنم، اما شرط کرد که از آن نسخه‌برداری نکنم. من کتاب را خواندم و محتوای آن را حفظ کردم. وقتی عبارات را برایش بازگو کردم، او مرا به حقه‌بازی متهم کرد. به او گفتم: «عرفان که باید با صفا باشد، چگونه با حقه‌بازی جمع می‌شود؟» اینان در بند نسخه‌های کاغذی‌اند، اما معرفت حقیقی در گرو رهایی از تعلقات است.

بخش پنجم: انس با قبرستان و عرفان عملی

در کودکی، استادی الهی داشتم که مرا به انس با قبرستان فراخواند. او می‌گفت: «باید خود را با مرده برابر کنی، آنچه او دارد، داشته باشی و آنچه ندارد، تو نیز نداشته باشی.» او دستورالعملی هجده‌مرحله‌ای داشت که از حضور در قبرستان تا خوابیدن کنار مردگان را دربرمی‌گرفت. این تمرین‌ها ترس را از من زدود. وقتی به قم آمدم، روحانی بزرگواری را دیدم که از ترس سخن می‌گفت. به او گفتم: «ترس دروغ است. تو عرفانت را زیر نور چراغ خوانده‌ای. عرفان را باید در تاریکی بیابان آموخت.» من در قبرستان‌ها با مردگان انس گرفته بودم و گاه سر بر سینه آن‌ها می‌گذاشتم و می‌خوابیدم. این تجربه‌ها مرا به عالم معنا برد، اما فشارهایش گاه در خواب به جيغ‌هایم بدل می‌شد. مادرم، خدا رحمتش کند، می‌گفت: «محمد، تو که اهل دعوا نیستی، چرا در خواب جيغ می‌زنی؟» عرفان و معرفت، نه در کتاب‌های زیر نور لامپ، بلکه در تاریکی و انس با مرگ به دست می‌آید.

بخش ششم: تعبیر خواب و دانش الهی

سال‌ها پیش خوابی دیدم که در آن قرآنی بزرگ و اسلحه‌ای بلند و نقره‌ای داشتم. می‌خواستم آن‌ها را در جایی امن بگذارم. به عالمی وارسته گفتم که آیا می‌توانم آن‌ها را در خانه‌اش امانت بگذارم. او گفت: «خانه‌ام موريانه دارد.» پس آن‌ها را به حرم حضرت معصومه علیه‌السلام بردم و زیر ضريح پنهان کردم. دو روز بعد، آن عالم را دیدم و با توجه به تعبیر خوابم، که موريانه به معنای جاسوس است، به او هشدار دادم که مراقب باشد. او بعدها فهمید دامادش گزارش کارهایش را به دیگران می‌دهد. به او توصیه کردم با دامادش مدارا کند تا او را تحت کنترل داشته باشد. تعبیر خواب، دانشی الهی است که به پیامبران عطا شده و نیازمند ریاضت و قواعد است. من قصد داشتم فرهنگی جامع از تعبیر خواب تدوین کنم، به‌ویژه برای اشیای نوپدید عصر حاضر، که امیدوارم توفیق اتمامش را بیابم.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای بازنمایی زندگی‌ای که در جست‌وجوی حقیقت سپری شده است. از درس‌های قبرستان تا تأملات عرفانی، از نقد مدعیان بی‌تخصص تا انس با علوم غریبه، هر خاطره دریچه‌ای است به سوی معرفتی عمیق‌تر. امیدوارم این روایت‌ها، خواننده را به تأمل در معنای وجود و پیوند آن با علم و دین وادارد و نوری باشد بر مسیر جویندگان حقیقت.