متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1375

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از عمق زندگی و تجارب شخصی من که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظات زندگی‌ام، بلکه بازتابی از باورها، اندیشه‌ها و سلوک معنوی‌ام هستند که با صداقت و صمیمیت به رشته تحریر درآمده‌اند. هر بخش، پنجره‌ای است به سوی جهانی که در آن، علم، عرفان، فقه و تعهد معنوی در هم تنیده‌اند تا تصویری روشن از راهی که پیموده‌ام به مخاطب عرضه کنند. این روایت‌ها برای آنانی نوشته شده که در پی حقیقت‌اند و می‌خواهند از خلال تجربه‌های یک عالم دینی، به عمق معرفت و معنویت دست یابند.

بخش اول: دوئل اقتدار معنوی

سال‌ها پیش، در روزگاری که هنوز انقلاب به پیروزی نرسیده بود، با شخصیتی مواجه شدم که دراویش او را سلطان معنویت می‌دانستند. در جلسه‌ای باشکوه، در سالنی وسیع و پر از رجال و بزرگان، او چون پادشاهی مغرور بر تخت نشسته بود. مریدانش با چنان احترامی به او می‌نگریستند که حتی جرئت ایستادن در برابرش نداشتند و برخی پایش را می‌بوسیدند. من با لباده‌ای که نشان هویت روحانی‌ام بود، بی‌هیچ واهمه‌ای به سوی او رفتم. فضای سالن سنگین بود، اما گام‌هایم استوار. وقتی به او نزدیک شدم، برخلاف عادت همیشگی‌اش، از جای برخاست و تا وسط سالن پیش آمد و مرا در آغوش گرفت. این حرکت او برای مریدانش نشانه‌ای از خضوع بود، نشانه‌ای که انتظارش را نداشتند.

در آن مجلس، گفت‌وگویی کوتاه اما پرمعنا شکل گرفت. او پرسید: «تفاوت ما با شما چیست؟» و ادعا کرد که ما تنها سخن می‌گوییم، اما او حقیقت را در اختیار دارد. پاسخ دادم: «ما اهل علم و مدرسه‌ایم، اما شما که ادعای عمل دارید، قدرتی نشان دهید که چیزی به جنبش درآید.» این سخن، او را به چالش کشید. سکوتی سنگین بر فضا حاکم شد. او از استادم پرسید، و من پاسخ دادم: «حق.» دیگر سخنی نگفت و مجلس را در انفعال ترک کرد. این لحظه، برایم نه‌تنها پیروزی در یک مناظره، بلکه تأکیدی بود بر اقتدار معنوی که از ایمان به امام صادق علیه‌السلام و حقیقت عرفان ناب سرچشمه می‌گیرد.

در آن جلسه، برخی از مریدان که شاهد این مواجهه بودند، از درویشی دست کشیدند و به من اقتدا کردند. یکی از آن‌ها بعدها پزشک شد و تعریف می‌کرد که در بیمارستان، یکی از مشایخ دراویش را دید که دستش را به سوی پرستاران دراز می‌کرد تا ببوسند. به او اعتراض کردم که این کار با احکام شرع سازگار نیست. او اما احکام را به سخره گرفت و گفت: «این‌ها حس نیست.» این پاسخ، نشان از انحطاطی بود که برخی جریان‌های معنوی‌نما گرفتارش شده‌اند. من در کتاب «دانش سلوک معنوی» به این انحرافات اشاره کرده‌ام و شرایط درویشان صادق را توضیح داده‌ام.

در تجربه‌ای دیگر، در ساوه با زنی مواجه شدم که به تفأل با قرآن شهرت داشت. او با دریافت مبالغ هنگفت، ادعای پیش‌گویی می‌کرد. از او خواستم تا برایم تفألی بزند. وقتی قرآن را گشود، هیچ سخنی نتوانست بگوید. گفتم: «بگذار من برایت تفأل بزنم.» با نشان‌دادن عمق و دقت تفأل قرآنی، ناتوانی او آشکار شد. او حتی خواست که این علم را از من بیاموزد، اما چون روحیه‌ای کاسب‌کارانه داشت، شرطی سنگین گذاشتم تا بداند این معرفت، بازیچه نیست.

بخش دوم: ستاره بی‌نشان

مادرم، عارفه‌ای دلسوخته بود که بر سنگ قبرش عبارت «ستاره بی‌نشان» حک شد. او تندیسی از عرفان و معنویت بود، زنی که تمام محتوای علم عرفان را در وجودش متجلی کرده بود. تا زمانی که زنده بود، چون کعبه‌ای بود که من چون پروانه‌ای به دورش می‌چرخیدم. در کودکی‌ام، فضای خانه ما از ایمان و عبادت او رنگ گرفته بود. او سه ماه رجب، شعبان و رمضان را روزه می‌گرفت و من، کودکی ده‌ساله، به تبعیت از او این روزه‌ها را به جا می‌آوردم. مادرم عاشقانه عبادت می‌کرد. سجاده‌هایش را پهن می‌کرد، ذکری می‌گفت، و گاه ساعت‌ها قرآن را با صدای بلند تلاوت می‌کرد. یادم می‌آید که از من می‌خواست قرآن را بلند بخوانم. می‌گفت: «محمد، چرا قرآنت یواش نوشته شده؟» و من در پاسخ می‌گفتم: «مادرجان، قرآنت آشیخ علی بلند نوشته شده!»

حتی در نود و پنج سالگی، مادرم ماه رمضان را روزه می‌گرفت و به پیشواز آن می‌رفت. در تابستان‌های گرم، نگرانش بودم و به او می‌گفتم که روزه برایش واجب نیست، اما او می‌گفت: «اگر روزه نگیرم، دچار فشار روحی می‌شوم.» این ایمان و صلابت او مرا به شگفتی وا می‌داشت. او در این سن، پیاده‌روی می‌کرد و هیچ‌گاه از عبادت و روزه‌داری دست نکشید. این اعتقاد عمیق او بود که مرا به تأمل در ایمان خودم وامی‌داشت. دوست داشتم مانند او، ایمانی خالص و عاشقانه داشته باشم.

وقتی مادرم از دنیا رفت، تنها هفتاد و هشت هزار تومان از او باقی ماند. اما عزت و شکوهش چنان بود که پس از مرگش، یکی از دوستانم ده میلیون تومان برای مراسم چهلمش هزینه کرد. این عزت، از زندگی پاک و معنوی او سرچشمه می‌گرفت. او مانند ملائکه، پاک و شرافتمند زیست. وقتی زنی از من چادرش را خواست، ابتدا خجالت کشیدم، اما او اصرار کرد و گفت که این چادر برایش ارزشی معنوی دارد. این همان مقام فناست که در عرفان از آن سخن می‌گوییم؛ مقامی که مادرم با زندگی ساده و بی‌آلایشش به آن دست یافته بود.

قرآن کریم:
وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
فرشتگان به ستایش پروردگارشان تسبیح می‌گویند و برای کسانی که در زمین‌اند طلب آمرزش می‌کنند. آگاه باشید که خدا آمرزنده مهربان است.

مادرم معتقد بود که فرشتگان برای بندگان خدا استغفار می‌کنند. او سجاده‌هایش را پهن می‌کرد، دو رکعت نماز می‌خواند و ذکری می‌گفت، سپس می‌گفت: «بقیه را ملائکه می‌خوانند.» این باور او، مرا به عمق ایمان و اتصال به عالم غیب رهنمون می‌ساخت.

بخش سوم: درایت پدر

پدرم مردی با درایت و حکمت بود. یادم می‌آید وقتی می‌خواستم به کلاس اول بروم، او گفت که شلوارم باید کشی باشد. من که دوست داشتم شلوار کمربندی بپوشم، از این تصمیم ناراحت بودم. اما وقتی در مدرسه دیدم که بچه‌هایی با شلوار کمربندی در دستشویی به مشکل برمی‌خورند، درایت پدرم را درک کردم. او همیشه با حکمت عمل می‌کرد و درس‌هایش را به شکلی غیرمستقیم به من می‌آموخت.

یک روز، در کودکی، برای بازی با دوستانم یکی را زدیم. پاسبان مرا دنبال کرد و من به پشت‌بام بازار گریختم. در لحظه‌ای که راه فراری نداشتم، پدرم را دیدم که در صحن بازار بود. اما غرورم نگذاشت او را صدا کنم. این لحظه، درس بزرگی از استقلال و مسئولیت‌پذیری به من آموخت.

پدرم در تربیت، روشی خاص داشت. او ما را آزاد می‌گذاشت تا تجربه کنیم، اما در زمان مناسب، حساب‌کشی می‌کرد. یک بار، در کودکی، پیشنهاد داد که به ازای هر چک، پولی به من بدهد. من که ذوق‌زده شده بودم، پذیرفتم. اما وقتی چند بار این کار را تکرار کرد، ناگهان ضربه‌ای به سرم زد و گفت: «خاک بر سرت، آدم برای پول چک می‌خورد؟» این درس، ارزش پول را از ذهنم بیرون کرد و مرا به بی‌اعتنایی به مادیات سوق داد.

خانه ما پر از خاطرات شیرین بود. آب‌انبار بزرگی داشتیم که پر از ماهی‌های قرمز بود. پدرم با دقت از آن مراقبت می‌کرد و حتی عطر گل‌های محمدی حیاط، فضا را عطرآگین می‌کرد. او به مردم بسیار کمک می‌کرد و در بازار، مورد اعتماد همه بود. یک بار دیدم که از پشت قاب عکسی پول برداشت و به نیازمندی داد. این رفتار او، درس سخاوت و امانت‌داری را به من آموخت.

جمع‌بندی

این خاطرات، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه بازتابی از باورها و ارزش‌هایی هستند که از خانواده‌ام، به‌ویژه مادرم و پدرم، آموخته‌ام. مادرم با ایمان عاشقانه‌اش و پدرم با درایت و حکمتش، مرا به سوی مسیری هدایت کردند که در آن، علم، عرفان و تعهد معنوی در هم آمیخته‌اند. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در زندگی و ارزش‌های والایی که می‌توانند انسان را به سوی حقیقت رهنمون شوند.